راهنمای انتخاب تلسکوپ

آیا بزرگترین تلسکوپ، بهترین است؟ آیا تلسکوپهای شکستی کارامدتر از بازتابی ها هستند؟ معیارهای شناخت ما از کیفیت و توان تلسکوپها چسیت؟ آیا توان بزرگنمایی مهمترین است؟تلسکوپهایی در دو سوی طیف فناوری به سادگی دابسونی و به پیشرفتگی Goto مناسب کدام رصدگران اند؟ آیا دوربین دوچشمی انتخاب بهتری برای رصدگران تازه کار است؟برگرفته از ویژه‌نامه‌ی راهنمای آسمان 85 مجله‌ی نجوم

در چند سال اخیر به دلیل فعالیت مراكزی كه به طور تخصصی به ارائه ابزارها و منابع مورد نیاز رصدگران آسمان پرداخته‌اند، تنوع و فراوانی ابزارهای رصدی موجود در ایران رشد چشمگیری داشته است.وقتی در سال 1372 پس از دو سه رصد با چشم غیر مسلح و دوربین دو چشمی به دنبال خرید نخستین تلسكوپ خود بودم تلسكوپ 6 سانتیمتری "كهكشان" را، كه در مجله نجوم آگهی آن را یافتم، ابزاری فوق‌العاده می دانستم كه با آن به رویاهای خود در آسمان دست می یابم. در آن سال‌ها جستجوی تلسكوپ مناسب كه با بودجه كم یك رصدگر تازه كار جور باشد دشوار بود. اگر آگهی آن در صفحات مجله نجوم پیدا نمی شد به پرسه زدن در بازار ختم می شد.

وقتی در سال 1378 آماری از تلسكوپ های موجود در ایران تهیه كردیم، شمار اپتیك های 5 اینچی(5/12 سانتیمتری) و بزرگتر، كه استفاده می شدند، فقط به حدود 50 عدد در سراسر كشور می رسید. تصور كنید آمار امروز چگونه باشد؟ صدها تلسكوپ 4 تا 8 اینچی آماتوری در اختیار رصدگران ایرانی است و بیش از صد تلسكوپ 10 تا 12 اینچی و شماری نیز تلسكوپ های بزرگتر كه اغلب در رصدخانه‌ها و انجمن های نجوم استفاده می شوند.

ارائه تلسكوپ های متنوع آماتوری علاوه بر این كه سبب رشد نجوم آماتوری و علاقه به رصد آسمان شده است. انتخاب تلسكوپ مناسب را برای علاقه‌مندان تازه كار و افرادی كه نخستین تلسكوپ خود را تهیه می كنند دشوار كرده است. در این مقاله علاوه بر این كه با انواع تلسكوپ های آماتوری و متداول‌ترین تلسكوپ های موجود در ایران آشنا می شوید، از معیار های شناسایی یك تلسكوپ و روابطی ساده برای تعیین توان تلسكوپ در نشان دادن جزییات كوچك، اجرام كم نور یا اجرام گسترده، عكسبرداری و ... مطلع می شوید.

بزرگنمایی معیار نیست!

مقدار بزرگنمایی نخستین سوالی است كه علاقمندان تازه كار در بررسی یك تلسكوپ مطرح می كنند. این سوال نادرستی است. برخلاف اغلب دوربین های دو چشمی كه بزرگنمایی ثابتی دارند در تلسكوپ‌ها با تعویض چشمی بزرگنمایی را به راحتی می توانیم تغییر دهیم (چشمی عدسی است كه در محل خروج نور، یعنی كانون تلسكوپ، برای ایجاد بزرگنمایی و تصویر نهایی قرار می گیرد). به طور نظری بزرگنمایی را تا هر چقدر بخواهید می توانید افزایش دهید. پس فریب بزرگنمایي‌های چشمگیری را كه روی جعبه تلسكوپ های كوچك نوشته می شود نخورید. بزرگنمایی هر تلسكوپ دست شماست. بزرگنمایی از رابطه ساده:

فاصله كانونی تلسكوپ/فاصله كانونی چشمی

به دست می آید. پس هر چه فاصله كانونی چشمی كمتر باشد (یعنی از چشمی كوچك تری استفاده كنید) بزرگنمایی بیشتر می شود. اما آیا به راستی بزرگنمایی همه جا نیاز است؟ شاید در رصد گودال های ماه یا حلقه های زحل افزایش بزرگنمایی مفید باشد اما در رصدهایی مانند جستجوی یك كهكشان كم فروغ بزرگنمایی زیاد یعنی شكست! با افزایش بزرگنمایی میزان نوری كه به چشم شما می رسد كاهش می یابد، تصویر كم نور و نا‌واضح می شود (هر چند گاهی این كار سبب تاریكی بیشتر زمینه آسمان و افزایش تضاد مناسب می شود).

هر چه قطر لوله تلسكوپ شما یا "گشودگی" آن بیشتر باشد نور بیشتری گرداوری می كنید و می توانید در بزرگنمایی های بیشتر تصویر را نورانی و واضح ببینید. پس مهم‌ترین معیار یك تلسكوپ را شناختیم: گشودگی یا قطر دهانه تلسكوپ – یعنی همان قطر عدسی شیئی یا آینه اولیه تلسكوپ كه نقش گرداوری نور را دارد. به طور مثال یك تلسكوپ 10 سانتیمتری (4 اینچی) را با تلسكوپ 20 سانتیمتری (8 اینچی) مقایسه می كنیم. اگر مساحت آینه های اصلی آن دو را بر هم تقسیم كنیم می بینیم كه تلسكوپ 20 سانتیمتری 100 بار بیشتر از 10 سانتیمتری توان گرداوری نور را دارد.

توان گردآوری نور در تلسکوپ ها و دوچشمی ها از رابطه ساده  "گشودگی تقسیم بر قطر عدسی چشم" به توان 2 به دست می آید

چون در اختر شناسی با اجسام بسیار دور وبسیار کم نور سر و کار داریم استفاده از تلسکوپهایی که توان گرد آوری نور آنها تا حد ممکن زیاد باشد بسیار مهم است توان گرد آوری نور از روی مقدار نوری که از اجسام دوردست می رسد تعیین می شود و به مساحت شیئی تلسکوپ بستگی دارد.
برای مقایسه توان گرد آوری نور در تلسکوپهایی با اندازه های مختلف مساحت شیئی های انها را مقایسه می کنیم به عبارت دیگر توان دوم قطر شیئی آنها را مورد مقایسه قرار می دهیم.[۱]

برای مثال

توان گردآوری نور تلسکوپ 200 اینچی در مقایسه با یک تلسکوپ 3 اینچی 4000 بار بیشتر است، زیرا 3*3=4000 : 200*200یعنی اینکه اختر شناس با تلسکوپ 200 اینچی تصویر یک جسم را 4000 بار نورانیتر از تصویری میبیند که تسکوپ3 اینچی ایجاد می کند . بیشتر اجسام کیهانی در فواصل بسیار دوردستی قرار دارند که بدون استفاده از تلسکوپهای بزرگ نمی‌توان آنها را رصد کرد.
به همین دلیل است که اخترشناسان سعی می کنند تلسکوپهایی بسازند که شیئی های آنها تا حد ممکن بزرگ است

كه حداكثر گشودگی چشم انسان را می توان 7 میلیمتر در نظر گرفت. به طور مثال یك تلسكوپ 150 میلیمتری (6 اینچی) 460 برابر چشم انسان نور گرداوری مي‌كند. این تلسكوپ یك كهكشان كم فروغ را چهار بار روشنتر از یك تلسكوپ 3 اینچی نشان می دهد.

علاوه بر این افزایش گشودگی تلسكوپ توان ما در تفكیك را نیز بیشتر می كند. نسبت عدد 125 تقسیم گشودگی (به میلیمتر) D/125، یعنی حداكثر زاویه تفكیك‌پذیر را به ثانیه قوس به دست می دهد كه البته در عمل آشفتگی جوی مانع رسیدن به آن می شود. به طور مثال با یك تلسكوپ 6 اینچی (150 میلیمتر) توان تفكیك8/0 ثانیه قوس است، یعنی در رصد ماه گودال‌هایی تا 5/1 كیلومتر را توان تفكیك كرد كه اندازه آنها نصف گودال‌هایی است كه با تلسكوپ 3 اینچی در همان بزرگنمایی و شرایط جوی تفكیك می شود.

بازگردیم به بزرگنمایی. اگر دهانه تلسكوپ را افزایش دهیم چقدر قدرت ما را در افزایش بزرگنمایی، تا پیش از آنكه تصویر نا‌واضح شود، بیشتر می كند؟ این ضریب ساده را به خاطر بسپارید: 50 برابر به ازای هر 5/2 سانتیمتر یا هر اینچ از دهانه تلسـكوپ. پس حداكـثر بزرگنمایـی مـفید تلسكوپ 4 اینچی 200 برابر و برای تلسكوپ 8 اینچی 400 برابر است (بدون در نظر گرفتن آشفتگی های جوی كه تصویر را در بزرگنمایی های زیاد نا‌واضح مي‌كند). بنابراین اگر روی جعبه تلسكوپ كوچكی در بازار دیدید كه با خط درشت نوشته شده "x 750" یا اعدادی در این مرتبه، از خرید چنین ابزاری كه كارخانه سازنده آن به فهم شما احترام نگذاشته است پرهیز كنید! با چنین تلسكوپ های 6 یا 7 سانتیمتری كوچكی، كه در ویترین فروشگاه های لوازم تحریر  یا دوربین و لوازم عكاسی می یابید، بزرگنمایی مفید، اگر اپتیك تلسكوپ سالم و دقیق باشد و اپتیك به جای عدسی واقعی از پلاستیك نباشد، حداكثر 100 تا 150 برابر است. تلسكوپ‌هایی با عدسی كوچكتر از 6 سانتیمتر، كه ممكن است در بازار بیاید، اغلب در سطح یك اسباب بازی ارزان قیمت ساخته شده اند و تهیه ابزار كوچك تر از 6 سانتیمتر توصیه نمی شود. گرچه زمانی یك تلسكوپ شكستی 6 سانتیمتری ابزار مناسب برای شروع بود، امروز اپتیك متداول برای شروع رصد آسمان در ایران تلسكوپ شكستی 8 تا 10 سانتیمتری یا بازتابی 10 تا 15 سانتیمتری (4 تا6 اینچی) است.

اندازه دهانه تلسكوپ های شكستی مرسوم است كه به سانتیمتر گفته می شود و تلسكوپ های بازتابی و كاتادیوپتریك (تركیبی) به اینچ. در نجوم آماتوری امروز ایران دسته بندی تلسكوپ های كوچك، متوسط و بزرگ آماتوری را می توان اینطور دانست: كوچكتر از 15 سانتیمتر (6 اینچ) تلسكوپ كوچك، بین 15 تا 20 سانتیمتر (6 تا 8 اینچ) تلسكوپ متوسط، بزرگتر از 20 سانتیمتر تلسكوپ بزرگ (10 اینچ و بزرگتر). مگر گشودگی یا مقدار دهانه تلسكوپ را مهمترین معیار بدانیم، دومین معیار فاصله كانونی (f) است. در تلسكوپ های شكستی و بازتابی ساده فاصله كانونی تقریبا برابر طول لوله تلسكوپ است. فرض كنید دو تلسكوپ 15 سانتیمتری یكی با فاصله كانونی 750 میلیمتر و دیگری 1500 میلیمتر پیش روی شماست. كدام را انتخاب می كنید؟ با دانستن فاصله كانونی و قطر دهانه، نسبت كانونی را به دست مي‌آوریم.

فاصله کانونی تقسیم بر قطر دهانه = f

در مثال بالا تلسكوپ كوتاه كانون دارای 5/f و تلسكوپ بلند كانون دارای 10/f است. آنهایی كه با عكاسی آشنا باشند می دانند كه این f همان دیافراگم عدسی دوربین است و  وقتی بدنه دوربین خود را به تلسكوپی با 5/f وصل می كنید یعنی در حال عكاسی با عدسی تله ای با فاصله كانونی آن تلسكوپ و با دیافراگم برابر نسبت كانونی تلسكوپ هستید. پس بدیهی است كه در عكاسی با تلسكوپ f كم، ورودی نور بیشتر و نور دهی كوتاهتر است. البته چون هیچ فایده ای را بی ضرر نمی یابید با كاهش f وضوح تصویر و دقت فكوس یا كانونی كردن در رصدهایی با بزرگنمایی زیاد كم می شود.

پس هرچه نسبت كانونی كمتر باشد، تلسكوپ شما در گروه اپتیك‌های "سریع" قرار می گیرد كه در عكاسی و رصد اجرام كم فروغ غیر ستاره‌ای مثل سحابي‌ها و كهكشان‌ها ایده آل است. 10/f و بیش از آن در دسته تلسكوپ های "كند" قرار می گیرند كه برای رصد و عكاسی اجرام درخشان تر مناسب اند. (مگر آنكه در مواردی ابزار جانبی برای كاهش f به آنها افزوده شود). با تلسكوپ های سریع (اغلب 4/f تا 5/f) برای افزایش بزرگنمایی باید از چشمی با فاصله كانونی بسیار كم استفاده كرد. این تلسكوپ‌ها اگر از اپتیك بسیار دقیقی برخوردار نباشند یا آینه های شان هم خط نباشند در بزرگنمایی های زیاد در رصد جزئیات سیاره ای تصویر محوی دارند، در حالی كه تلسكوپ های كند برای چنین رصد های فوق‌العاده اند. پس انتخاب شما وابسته به موضوعات رصدی است كه به آنها علاقمندید. اگر قرار است بیشتر زیر آسمان شهر به رصد های ماه و سیارات و ستاره های دوتایی بپردازید f زیاد بهتر است اما اگر دلباخته رصد و عكاسی از كهكشان‌ها، سحابي‌ها و اجرام گسترده غیر ستاره ای مانند سحابی جبار و خوشه پروین هستید و ابزارتان را دست كم هر دو سه ماه یك بار به زیر آسمان تاریك مي‌برید f كم را انتخاب كنید. انتخاب میان این دو تلسكوپی با نسبت كانونی 6/f تا 8/f است.

 

با دانستن فاصله كانونی تلسكوپ خود می توانید تخمین بزنید كه چه اجرامی در میدان دید تلسكوپ شما دیده می شود. اندازه گیری میدان تصویرتان ساده است. فرض كنیم دو تلسكوپ با فاصله كانونی 500 و 1500 میلیمتر در اختیار است. اول چشمی را انتخاب كنید. فرض كنیم چشمی 20 میلیمتر بیشترین فاصله كانونی است كه دارید (بزرگترین چشمی شما). برای شروع رصد و جستجوی جرم مورد نظر همواره از چشمی با بزرگترین فاصله كانونی استفاده كنید زیرا كمترین بزرگنمایی و بیشترین میدان دید را دارد. در نتیجه موضوع رصدی سریعتر به دام می افتد. خوب با تلسكوپ 500=f میلیمتر شروع كنیم. بزرگنمایی با چشمی 20 میلیمتر فقط 25 برابر است. وسعت میدان دید به درجه از رابطه ساده:

میدان دید ظاهری تقسیم بر بزرگنمایی
به دست می آید. میدان دید ظاهری چشمی وقتی آن را به تنهایی مقابل چشمانتان می گیرید تا نمای كوچك شده محیط اطراف را در عدسی ببینید مشخص است. روی بسیاری از چشمی ها این عدد نوشته مي‌شود و اگر هم نبود اغلب چشمی های مرغوب دارای میدان دید ظاهری 50 درجه اند (چشمی های گران قیمت واید و ابرواید میدان دید ظاهری بیشتری دارند). پس 25/50 میدان دید 2 درجه ای را نتیجه  می دهد. با چنین میدان دیدی سراسر خوشه پروین یا تمام سحابی جبار و سحابی همسایه آن M43 در تصویر دیده می شود. اما در عوض برای رصد جزییات سیاره ای به چشمی های با f بسیار كم نیاز دارید كه ممكن است كیفیت لازم را نداشته باشند. حالا نوبت به تلسكوپ دوم می رسد. با همان چشمی 20 میلیمتر میدان دید شما 3/2 درجه خواهد بود و حالا بهتر است موضوعات رصدی كوچكتری را برای رصد انتخاب كنید.

منجمین آماتور با توجه به این موضوعات نتیجه گرفته اند كه تلسكوپ‌هایی با نسبت كانونی 5/f تا 8/f ابزاری همه كاره اند. تلسكوپ‌های  بازتابی 5 تا 8 اینچی با چنین نسبت كانونی ای بهای بسیار كمتر نسبت به تلسكوپ هم تراز كاسگرین یا شكستی متداول‌ترین انتخاب منجمان آماتور‍‌اند.

انواع تلسكوپ‌ها از نظر اپتیك

سه نوع اصلی تلسكوپ‌های شكستی، بازتابی و كاتادیوپتیك (تركیبی) است. تفاوت اصلی آنها در مسیر نور در لوله تلسكوپ و محل كانون است. در شكستي‌‌ها، كه ساختار به سادگی تلسكوپ گالیله دارند، كانون تلسكوپ و محل قرارگیری چشم در انتهای لوله است. در این تلسكوپ‌ها برای دیدن اجرام بالای سر نیاز است یك منشور یا آینه تخت با زاویه 45 درجه، نور را به سمت بالا بفرستد. با این ابزار جانبی چپقی (diagonal) می گوییم. در بازتابي‌های ساده (نیوتنی) كه اغلب تلسكوپ‌هایی با نسبت كانونی كم (سریع) هستند، به جای عدسی شیئی در سر لوله، آینه‌ای در انتهای لوله مسئول گرداوری نور است. در عوض كانون تلسكوپ و محل قرارگیری چشم در سر لوله است و دیگر نیازی به استفاده از چپقی برای دیدن مناظر بالای سر نیست.

تلسكوپ‌های شكستی كوچك بر پایه سمت – ارتفاعی برای رصد مناظر زمینی نیز استفاده می شود، اما كاربری تلسكوپ‌های بازتابی بیشتر رصد آسمان است. وقتی با دوربین دو چشمی به آسمان یا مناظر زمینی نگاه مي‌كنید تصاویر وارونه یا برگردان نیستند، همانطور كه به چشم میبینید دیده مي‌شوند اما در تلسكوپ این طور نیست و هم وارونگی و هم برگردان بودن تصویر اتفاق می افتد. در تلسكوپ‌های شكستی، چپقی قرار گرفته در انتهای لوله تصویر وارونه را درست مي‌كند اما تصویر، برگردان جانبی است. در بازتابي‌های نیوتنی، هم وارونه و هم برگردان جانبی است و در كاسگرین‌ها (انواع تركیبی) نیز كه از چپقی استفاده مي‌شود فقط برگردان جانبی است (البته برای رفع این موضوع عدسی مستقیم كننده وجود دارد تا در نیوتني‌ها نیز بتوان تصویر مستقیم را برای مشاهده مناظر زمینی دید اما در رصد‌های نجومی كاربرد چندانی ندارد).


اما نوع تركیبی تلسكوپ‌ها، یعنی كاتادیوپتریك، تقریبا از دهه 1930 وارد جامعه نجوم آماتوری شد و در دو سه دهه اخیر منجمان آماتوری كه توان خرید تلسكوپ‌های گران را دارند بسیار استقبال كرده‌اند. متداول‌ترین نوع تلسكوپ‌های كاسگرین است. در طراحی خلاقانه آنها نور و آینه اولیه در انتهای لوله مي‌رسد. سپس در سر لوله به آینه ثانویه محدب مي‌رسد و به سوی آینه اصلی باز می گردد تا از سوراخی در مركز آن به محل كانون و قرارگیری چشم در انتهای لوله تلسكوپ در پشت آینه اولیه برسد – یعنی محل قرارگیری چشم مانند تلسكوپ‌های شكستی است و در نتیجه برای رصد بالای سر به چپقی نیاز است. در این طراحی رفت و برگشت نور در لوله از یك طرف و قرارگیری آینه محدب ثانویه به جای آینه تخت از سوی دیگر سبب كاهش طول لوله مي‌شود در حالی كه نسبت كانونی تلسكوپ كم نمي‌شود و تصاویر دقیق ایجاد مي‌شوند. قیاس كنید تلسكوپ بازتابی نیوتنی و كاسگرین را كه هر دو به فاصله كانونی1000 میلیمترند در حالی كه لوله تلسكوپ نیوتنی یك متر طول دارد، طول تلسكوپ كاسگیرین فقط 30 سانتیمتر است. مزیت این تلسكوپ‌ها ارائه f بالا با لوله‌‌ای كوتاه، دقت و امكان حمل و نقل آسان است اما نورانیت تصویر اغلب از اپتیك بازتابي‌ای به همان اندازه كمتر است و از سوی دیگر بهای زیاد تلسكوپ‌های كاسگرین بزرگ به نسبت نیوتني‌های بزرگ، منجمان آماتور با بودجه محدود را از خرید آنها منصرف مي‌كند.

این نوع تلسكوپ‌ها بجز كاسگرین‌های عادی كه امروز كمتر در اپتیك‌های كوچك به كار مي‌روند به دو دسته اصلی اشمیت - كاسگرین و ماكستوف – كاسگرین تقسیم می شوند. در هر دو یك تیغه تصحیح كننده شیشه‌ای به سر لوله اضافه شده است كه خطای كروی آینه‌ها را كاهش مي‌دهد (این مزیت بزرگی نسبت به تلسكوپ‌های نیوتنی است). علاوه بر این تیغه از نشستن غبار و هوا زدگی زیاد آینه جلوگیری مي‌كند و اندود آلمینیوم آینه سال‌های بیشتری دوام مي‌آورد. در اشمیت كاسگرین تیغه تصحیح كننده تقریبا مسطح به نظر مي‌رسد و نسبت كانونی تلسكوپ‌های ارائه شده در این نوع اغلب نزدیك به 10/f است. در ماكستوف كاسگرین تیغه تصحیح كننده عدسی مقعری است كه آینه ثانویه نیز بر سطح درون آن به صورت اندود بازتاب‌كننده‌ای قرار مي‌گیرد. با نسبت كانونی زیاد (اغلب 11/f تا 14/f) خطای كروی در این تلسكوپ‌ها بسیار كمتر است و وقتی تصویر را كانونی مي‌كند بسیار تیز و دقیق دیده مي‌شود. همچنین آینه ثانویه همواره با آینه اولیه هم‌خط است مانند نیوتني‌ها و اشمیت – كاسگرین‌ها نیازی به هم خط كردن آن پس از حمل و نقل نیست. اما نسبت كانونی زیاد ماكستوف‌ها در كنار دقت فوق‌العاده‌ای كه در رصد‌های خورشید، ماه و سیارات، ستاره‌ها و اجرام غیر ستاره‌ای دارند، كاربرد آنها را در رصد و عكاسی از اجرام كم‌نور غیر ستاره‌ای و اجرام گسترده‌ای مثل خوشه‌های باز و سحابي‌های پراكنده كمتر مي‌كند.

شكستی یا بازتابی؟
انتخاب تلسكوپ شكستی یا بازتابی وابسته به موضوعات رصدی محل رصد‌های شما و بودجه‌تان است.

كاستي‌های تلسكوپ شكستی: از زمانی كه نخستین تلسكوپ‌های شكستی در دوران گالیله وارد عرصه نجوم شدند، مشكل بزرگی پیش روی رصدگران بود: خطای رنگ. خطا یا ابیراهی رنگی حاصل شكست نور در عدسی شیئی تلسكوپ است. چون ضریب شكست طول موج‌های مختلف نور مرئی از بنفش تا سرخ فرق مي‌كند، آنها به جای این كه در یك نقطه كانونی شوند، چند كانون ایجاد مي‌كنند.

 

اكنون بیشتر تلسكوپ‌های شكستی آماتوری از نوع آكروماتیك‌اند كه عدسی شیئی تركیبی خطای رنگ را كاهش مي‌دهد اما باز هم در اطراف ستاره‌ای درخشان هاله‌ای آبی- بنفش كه حاصل كانون ثانویه است دیده مي‌شود. هر چه نسبت كانونی تلسكوپ بیشتر باشد خطای رنگ كمتر مي‌شود اما حمل و نقل و كار با تلسكوپ نیز به دلیل لوله بلند آن دشوار مي‌شود. برای رفع كامل خطای رنگ عدسي‌های تركیبی آپوكروماتیك ساخته شدند. تلسكوپ‌های آپوكروماتیك (یا به اختصار آپو) بهترین انتخاب برای عكاسان نجومی و رصدگرانی است كه تصویر بسیار دقیق مي‌خواهند. اما بهای یك تلسكوپ آپوكروماتیك معادل تلسكوپ آكروماتیك یا نیوتنی با دهانه 2 تا 3 برابر آن است. به همین دلیل تلسكوپ‌های شكستی آپو بین رصدگران تازه‌كار چندان جایی ندارند.

برتری تلسكوپ‌های شكستی: با وجود خطای رنگ در انواع متداول شكستي‌ها، تضاد نوری قابل توجه تصویر نما‌های دلنشین‌تری را از آسمان ارائه مي‌كند. چون مانند بازتابي‌ها آینه ثانویه‌ای بر سر تلسكوپ نیست از تمام دهانه استفاده مي‌شود و علاوه بر این اپتیك‌های مرغوب شكستی میزان افت نور در عدسی شیئی كمتر از این مقدار در آینه اصلی تلسكوپ بازتابی است. به همین دو دلیل شاید یك تلسكوپ 8 سانتیمتری شكستی را بتوان معادل 10 سانتیمتری بازتابی در گردآوری نور و روشنایی تصویر دانست و همین‌طور مي‌توان تناسباتی را برای اپتیك‌های كوچك‌تر یا بزرگ‌تر ارائه كرد.

علاوه بر شكستي‌های با f كم آسانتر حمل و نقل مي‌شوند و به دلیل شكل یكپارچه تلسكوپ آسان‌تر مي‌توان با آنها كار كرد. در كار با شكستي‌ها برخلاف نیوتني‌ها دیگر نیازی به هم‌خط كردن آینه ثانویه و اولیه یا نگرانی از بین رفتن پوشش آلومینیوم سطح آینه پس از چند سال نیستیم. در واقع این تلسكوپ‌ها وقتی خریداری مي‌شوند دیگر نیازی به تنظیم، تصحیح یا تغییرات ندارد و رصد‌ها با آن ساده و "كاربر دوستانه" است.

اگرچه خطای رنگ در برخی رصدها و به وي‍ژه در عكاسی نجومی آزار دهنده است، تلسكوپ‌های شكستی مطلوب خطای كروی كمتری نسبت به آینه‌ها دارند.

كاستي‌های تلسكوپ بازتابی: خطا یا ابیراهی كروی سبب مي‌شود نور گردآوری شده از آینه اولیه درست در یك نقطه كانونی نشود زیرا لبه‌های آینه نسبت به نواحی مركزی آن نور را به یك نقطه مشترك نمي‌فرستند. به‌این ترتیب وقتی به میدان دید نگاه مي‌كنید در حالی كه وسط تصویر واضح است، ستاره‌های لبه‌ی تصویر كشیده و گیسو مانند دیده مي‌شوند. به همین دلیل آن را خطای گیسو نیز می نامند.

 

وقتی سعی مي‌كنید با چرخاندن آرام پیچ فكوس یا كانونی لبه‌های تصویر را واضح كنید مركز تصویر نا‌واضح می شود. شدت خطای كروی وابسته به نوع اپتیك آینه اولیه است. در آینه‌های كروی بیشترین حد است. در آینه‌های سهموی كمتر و در آینه‌های هذلولوی (با بیشترین انحنا و گودی) كمترین حد است. اغلب تلسكوپ‌های بازتابی مرغوب دارای آینه‌های سهموي‌اند (معمولا فقط تلسكوپ‌های تركیبی گران‌بهای نوع ریچی – كرتین در حیطه آماتوری با آینه هذلولوی ساخته مي‌شوند). شدت خطای كروی همچنین مي‌تواند به نسبت كانونی وابسته باشد. معمولا تلسكوپ‌هایی با f كم كه مناسب عكاسی اعماق آسمان و رصدهای بیرون از شهرند خطای كروی بیشتری دارند. از سوی دیگر بازتابي‌هایی باf زیاد نیز دلخواه نیستند زیرا بیش از حد بزرگ‌اند. پس باید با خطای كروی آنها كنار آمد.

وجود آینه ثانویه كمی باعث كاهش نور مي‌شود اما آنقدرها تاثیر گذار نیست. مهم‌ترین دردسر در بازتابي‌ها و تلسكوپ‌های تركیبی مثل اشمیت – كاسگرین تنظیم آینه ثانویه است. اگر در یك شب رصدی به كشیدگی نور ستاره‌ها در سراسر میدان دید یا قرص سفید مشتری بدون اینكه كمربند‌ها و عوارضی روی آن مشخص باشد برخوردید، احتمالا مشكل شما در هم خط نبودن آینه ثانویه با اولیه است. سه پیچ تنظیم (و یك پیچ بزرگ نگهدارنده اصلی آینه است و تا حد امكان به سراغ آن نروید) روی آینه ثانویه قرار دارد. وقتی بسیار آرام آنها را حركت دهید مي‌بینید كه تصویر چگونه دقیق مي‌شود (برای این كار ستاره را از فكوس خارج كنید تا حلقه‌هایی از آن تشكیل شود. در حالت هم خطی كامل حلقه‌ها همه دایره‌ای و هم مركزند). هم خط نبودن گرچه در رصد اجرام غیر ستاره‌ای محو اثر چندانی ندارد برای رصد‌های ستاره‌ای و ستارگان دوتایی بسیار مهم است.

 

مشكل دیگری كه به مرور برای نیوتني‌ها رخ مي‌دهد هوا زدگی اندود آلومینیوم آینه است كه در حالت عادی معمولا 10 سال دوام مي‌آورد. در شهرهای آلوده یا نواحی بسیار مرطوب كمتر مي‌شود، مگر انواع مرغوب بازتابي‌ها. البته این مشكل چندان جدی نیست و مي‌توان آینه را در كارگاه‌های اپتیك دوباره اندود كرد (در ایران بخش اپتیك جهاددانشگاهی دانشگاه تهران و صنعتی شریف، صنایع اپتیك صاایران و برخی مراكز فروش و ارائه خدمات نجومی این كار را انجام مي‌دهند). همچنین مي‌توان آینه غبار گرفته یا چربی گرفته را شست. آینه اولیه باز مي‌شود و در محلولی با 70 درصد الكل سفید و 30 درصد آب مقطر شسته و بعد به مرور خشك مي‌شود.

برتري‌های تلسكوپ بازتابی: عدم خطای رنگ مهم‌تر از همه است. اگر خطای رنگ شدید در تصویر دیده شد یا چشمی نامرغوبی استفاده مي‌كنید یا به جای آینه ثانویه منشور نامطلوبی به كار رفته است.

برای بیشتر رصدگران آسمان آنچه بازتابي‌ها را متداول‌ترین كرده است، كمترین هزینه به ازای افزایش دهانه تلسكوپ است. به طور مثال با بودجه‌ای كه یك تلسكوپ شكستی 10 سانتیمتری خریداری مي‌شود مي‌‌توان یك تلسكوپ 20 سانتیمتری(8 اینچ) بازتابی با پایه دابسونی تهیه كرد. نسبت كانونی كم تلسكوپ‌های نیوتنی برتری دیگری است كه آنها را به ابزار ایده‌آلی برای رصدهای اعماق آسمان تبدیل كرده است- از رصد سحابي‌ها و كهكشان‌ها تا جستجوی دنباله‌دارهای جدید و ناشناخته، كشف ابرنواخترها و عكسبرداری از اعماق آسمان با این ابزارها انجام مي‌شود و كماكان برای رصد سیارات و ماه نیز تا زمانی كه هم‌خط باشند، مطلوب‌اند- یعنی آنها ابزارهای همه كاره برای بودجه‌های محدود است كه انتخاب بهتری را نمي‌توان برای رصدگرانی یافت كه تلسكوپی با دهانه متوسط یا بزرگ را جستجو مي‌كنند.

قرارگیری كانون آینه در سر لوله تلسكوپ مزیت دیگری است كه نیاز به چپقی یا خم شدن در زیر تلسكوپ را برطرف مي‌كند و همین موضوع امكان قرارگیری لوله تلسكوپ بر پایه‌های ساده، سبك، و كم هزینه‌ای مانند پایه دابسونی را میسر مي‌كند تا امكان تهیه تلسكوپ‌های بزرگ برای علاقه‌مندانی با بودجه كم میسر مي‌شود.

آشفتگی جوی یا خطای اپتیكی؟

تصویر ناواضح همیشه به سبب خطای اپتیكی رخ نمي‌دهد. گاهی فقط حاصل جو آشفته بالای سر تلسكوپ ما یا حتی به دلیل اختلاف دمای تلسكوپ با محیط است. به شكل‌های این صفحه دقت كنید كه هر كدام تصویر ستاره‌ای را نشان مي‌دهد كه در بزرگنمایی متوسط یا زیاد تلسكوپ از كانونی (فكوس) كمی خارج شده‌اند تا حلقه حلقه‌های حاصل پراش نور را نشان مي‌دهد. وقتی این كار را انجام مي‌دهید وضعیت سلامت اپتیك مشخص مي‌شود. عدم وضوح شاید به دلیل انبساط یا انقباض آینه به دلیل اختلاف شدید دمای محیط با دمای آینه باشد- وقتی تلسكوپ را تازه از داخل خانه به محیط بیرون آورده باشید،

یا اینكه به دلیل همین اختلاف دما جریان هوای آشفته‌ای درون لوله ایجاد مي‌شود. تلسكوپ‌های شكستی زودتر از بازتابي‌ها  و كاسگرین‌ها با محیط هم‌دما مي‌شوند و این مزیت قابل توجهی است. به هر حال بهتر است در شب‌های زمستانی دست كم نیم ساعتی پیش از رصد تلسكوپ را بیرون بگذارید.

آشفتگی جوی همواره وجود دارد گاهی كم و گاهی زیاد. وقتی با تلسكوپ به قرص سیاره، ماه یا در روز با صافی خورشیدی به قرص خورشید نگاه مي‌كنید، در بزرگنمایی مناسبی لبه‌ها "موج مي‌زنند" و گویی كه تصویر بر آب مواجی افتاده است، آشفتگی جوی شدید است. میزان آشفتگی جوی را با "دید نجومی" یا seeing مي‌شناسیم. این مشخصه نشان دهنده كوچكترین زاویه‌ای است كه مي‌توان با ابزار ایده‌آل تفكیك كرد.

 

در شهرهای بزرگ و آلوده دید نجومی 3 تا 4 ثانیه قوس، در رصدگاه مناسب بیرون از شهر 1 تا 2 ثانیه قوس و در رصدخانه‌های برتر جهان كمتر از یك ثانیه قوس است. هم دما كردن تلسكوپ، قرار دادن آن روی زمین خاكی یا چمن(به‌وي‍ژه دور از آسفالت و بام قیراندود شده كه شب به شدت گرما پس مي‌دهد) در كاهش آشفتگی هوای بالای سر اپتیك اثربخش است. اما آشفتگی لایه‌های بالای جو را نمي‌توان كاری كرد. برخی رصدگران با پوشاندن بخشی از دهانه تلسكوپ و افزایش نسبت كانونی، تا حدی كه از روشنایی موضوع رصدی چندان كم نشود، رصدهای سیاره‌ای دقیق‌تری را انجام مي‌دهند.

 

 

استقرار تلسكوپ
اما نیمه دوم تلسكوپ‌ مقر یا پایه آن است. حتی بهترین تلسكوپ جهان وقتی روی پایه‌ای قرار بگیرد كه وزش نسیمی بلرزد، بی ارزش مي‌شود. پس معیار بعدی در كنار گشودگی، فاصله كانونی و نوع اپتیكی تلسكوپ، بدون شك استقرار آن است. از یك سو باید به اندازه كافی محكم باشد و از طرف دیگر نه آنقدر سنگین باشد كه فقط محدود به استفاده در محل سكونت ما شود و هر بار حمل و نقل آن به بیرون از شهر به كابوسی دردناك تبدیل شود. فراموش نكنید تلسكوپی برای شما بهتر است كه بتوانید بیشترین استفاده را از آن بكنید.

استقرار تلسكوپ به دو صورت سمت- ارتفاعی و استوایی است. همانطور كه از اسم آن پیداست استقرار سمت- ارتفاعی تلسكوپ را فقط به سادگی در امتداد سمت، یعنی موازی افق، به چپ و راست مي‌برد و در امتداد ارتفاع به بالا و پایین. این ساده‌ترین نوع حركت و پیمایش در آسمان است. به همین دلیل برای رصدگران تازه‌كار و آنهایی كه قصد دارند از تلسكوپ خود برای مشاهده مناظر زمینی و گشت و گذار در طبیعت نیز استفاده كنند بهترین انتخاب است. تلسكوپ روی پایه عكاسی قرار مي‌گیرد اما پیچ‌هایی برای حركت آرام وجود دارد. نوع دیگر استقرار، یعنی استوایی، تلسكوپ را در دو امتداد مختصات استوایی آسمان، یعنی بعد و میل، حركت مي‌دهد. این دو مختصه معادل طول و عرض جغرافیایی اما بر كره آسمان‌اند. حركت تلسكوپ در امتداد این دایره‌ها حركتی كمانی است. فرض كنید وقتی مي‌خواهید تلسكوپ را به بالا حركت دهید در امتداد یك كمان و به صورت اریب هم به جانب و هم به بالا حركت مي‌كند و مستقیما به جایی كه شما مایل‌اید نمي‌رود. این موضوع كار را برای رصدگران تازه‌كار دشوار مي‌كند و همین طور برای رصدگرانی كه مایل‌اند اجرام بسیاری را طی یك شب رصد كنند و در میان خوشه‌ها، سحابي‌ها و كهكشان‌ها پرسه بزنند(مثل شركت كنندگان در رقابت ماراتن مسیه). اما فایده آن چیست؟ بدون استقرار استوایی عكاسی بلندمدت از اجرام غیر ستاره‌ای امكان‌پذیر نیست (مگر با ابزارهای جانبی گران‌قیمتی كه منجمان آماتور كمتر به سراغ آن مي‌روند). باید تلسكوپ استوایی باشد و مجهز به موتور ردیاب. پس از آنكه محور قطبی استقرار استوایی با محور چرخش زمین، یعنی امتداد ستاره قطبی، هم خط شد، تلسكوپ آماده دنبال كردن اجرام است (درباره قطبی كردن تلسكوپ، مقاله راهنما در نجوم شماره 152 را بخوانید). تلسكوپی با استقرار استوایی مناسب افرادی است كه تجربه رصد و كار با تلسكوپ را تا حدودی كسب كرده‌ باشند یا این كه به طور جدی مایل‌اند رصدهای نجومی را دنبال كنند و فقط كاربری نجومی از تلسكوپ موردنظرشان مي‌خواهند. همین‌طور مناسب افرادی است كه قصد دارند عكاسی نجومی از اعماق آسمان را انجام دهند- چه با نصب دوربین بر قلمدوش تلسكپ (یعنی فقط استفاده از استقرار استوایی آن برای عكاسی بلند مدت با عدسی دوربین) و چه با نصب مستقیم دوربین به محل كانون تلسكوپ برای عكاسی نمای نزدیك از اجرام سماوی.

موتور ردیاب: این ابزار كه بر استقرار استوایی (یا استقرار سمت- ارتفاعی مجهز به دستگاه GoTo) نصب مي‌شود پس از قطبی كردن دستگاه، تلسكوپ را با دوریك بار در 24 ساعت به دور محور قطبی استقرار مي‌گرداند، به طوری كه ستاره‌ای در میدان دید همواره درآنجا بماند. وقتی موتور ردیاب استفاده نمي‌كنید با چرخش زمین به دور خود و حركت ظاهری شرق به غرب تمام اجرام، ستاره‌ها از میدان دید به تدریج خارج مي‌شوند. در رصد ماه، سیارات و اجرام كوچك كه می خواهید از بزرگنمایی زیاد استفاده كنید این مشكل خیلی زود پدیدار مي‌شود. موضوع رصدی آنقدر سریع از میدان دید خارج مي‌شود كه هر چند ثانیه باید تلسكوپ را حركت دهید. همچنین فقط با موتور ردیاب و استقرار استوایی مي‌توان عكس‌هایی با نوردهی بلند مدت از اجرام و سحابي‌ها و اجرام كم نور اعماق آسمان گرفت. وقتی موتور ردیاب نباشد عكاسی محدود به درخشانترین اجرام است كه در نوردهي‌های كوتاه، پیش از آنكه براثر جابه‌جایي‌شان محو یا مثل خطی كشیده شوند، ثبت گردند- یعنی اجرامی مانند ماه و سیارات و برخی ستاره‌های دوتایی پرنور.

موتورهای ردیاب برای رصد فقط كافی است در محور بعد باشند اما برای عكاسی دقیق نیاز است كه در دو محور بعد و میل كار گذاشته شوند.

تلسكوپ‌های دابسونی: این ابزار دوست داشتنی، از دهه 1339/1960 همراه منجمان آماتور بوده است. استقرار سمت- ارتفاعی این تلسكوپ ساده‌ترین نوع ممكن و درعین‌حال كارآمد، نسبتا سبك، بسیار كم هزینه و كاربر دوستانه است. به همین دلیل در جامعه نجوم آماتوری جهانی دابسوني‌ها پرطرفدارترین‌اند و بسیاری نیز تلسكوپ‌های نیوتنی دست‌ساز خود را بر پایه دابسونی ساده سوار مي‌كنند. گرچه اغلب منجمان آماتور توان خرید یك تلسكوپ 8 یا 10 اینچ كاسگرین یا نیوتني‌های بزرگ بر پایه استوایی را ندارند اما مي‌توانند به تلسكوپی دابسونی با چنین گشودگی و اغلب با همان كیفیت اپتیكی، اما به     تا     برای آنها، دست یابند. برای افرادی كه بیشترین دهانه با كمترین بودجه را جستجو مي‌كنند، این بهترین انتخاب است. اما كاستي‌های این تلسكوپ چیست؟ گرچه آنها از نیوتني‌هایی با استقرار استوایی بسیار سبك‌ترند و حتی از كاسگرین‌های هم‌تراز خود، اما پیكره آنها كماكان بزرگ است و برای رصدگرانی كه مایل‌اند تلسكوپشان را همه جا در طبیعت درون یك كوله‌پشتی یا كیف كوچكی ببرند ایده‌آل نیست. دابسوني‌ها مناسب رصدگاهي‌اند كه اتومبیل تا كنار آن برود. با استقرار سمت- ارتفاعی آنها تلسكوپ‌های مناسبی برای رصدگران اعماق آسمان‌اند اما برای عكاسان نجومی خیر. با این ابزار عكاسی محدود به خورشید، ماه و سیارات مي‌شود، مگر اینكه در مراحل بعد پایه استوایی نیز برای اپتیك نیوتنی آن تهیه شود.

GoTo: دستگاه جستجوی خودكار اجرام آسمان یا به اصطلاح GoTo (برو آنجا!) تلسكوپ را به هر كجا شما درخواست كنید نشانه مي‌رود. پس از شناسایی زمان و مكان رصدگر (كه در دستگاه‌های GoTo مجهز به GPS آن نیز خودكار انجام مي‌شود) و شناسایی یك تا سه ستاره در آسمان، تلسكوپ خودكار شما آمادة كار است. نمایش این فناوری مسحور كننده با فشردن یك دكمه آغاز مي‌شود. در فهرست هزاران جرم موجود در حافظه دستگاه كهكشان M31 را انتخاب كنید و حالا دكمه GoTo را مي‌فشارید. تلسكوپ با سرعت چند درجه در هر ثانیه به سوی جرم مي‌رود و ثانیه‌هایی بعد كهكشان در میدان دید شماست. فوق‌العاده است اما بی ضرر هم نیست! گرچه هر روز این فناوری بیشتر و بیشتر متداول مي‌شود اما افرادی كه مایل به شناخت آسمان‌اند باید راه پله به پله پیمایش آسمان را طی كنند. پرش از ستاره‌ای به ستاره‌ی دیگر شاید بارها بیشتر از تلسكوپ GoTo شما را منتظر بگذارد اما راه را به خوبی یاد مي‌گیرید و از پیمودن راه نیز لذت خواهید برد. شاید مثال آن رفتن به قله كوه با تله‌كابین یا پای پیاده باشد. اگر از كوه پیمایی لذت مي‌برید انتخاب شما مشخص است.

تلسكوپ‌های مجهز به ی را بیشتر به رصدگرانی توصیه مي‌كنم كه پیمایش مقدماتی آسمان را طی كرده‌اند و حالا به فناوری الكترونیك این دستگاه‌ها برای عكاسی از اعماق آسمان، جستجوی اجرام كم‌نور، دنبال كردن ماهواره‌ها و فعالیت‌های تازه‌ای كه با این فناوری ممكن مي‌شوند نیاز دارند. بدون‌شك در این مرحله تلسكوپ GoTo ابزاری فوق‌العاده خواهد بود- به ویژه برای عكاسان اعماق آسمان. همین‌طور برای مراكز آموزشی و رصدخانه‌ها بدون شك انتخاب مناسبی است. همچنین برای علاقه‌مندانی كه مي‌خواهند رصد آسمان را فقط گاهی به صورت تفننی انجام دهند و مایل‌اند دیدن زیبایي‌های آسمان هر از گاهی آنها را سرشار از شوق كند اما حوصله پیمایش در آسمان را ندارند. فراموش نكنید كه رصدگرانی با بودجه محدود مي‌توانند بهای خرید یك تلسكوپ كوچك GoTo را صرف خرید یك تلسكوپ بزرگ ساده كنند.

چشمی و لوازم جانبی
انتخاب چشمی مناسب بسیار مهم است. حتی تصویر بهترین تلسكوپ‌ها نیز با یك چشمی نامرغوب، تصویری كدر و پر از خطاهای رنگ و ... می شود. گرچه لزومی ندارد یكسره به سراغ چشمي‌های گران‌بها بروید، در انتخاب نوع و فاصله كانونی دقت كنید. اغلب تلسكوپ‌ها با یك یا دو چشمی استاندارد ارائه مي‌شوند- مثلا 25 میلیمتر یا جفت 10 و 20 میلیمتر. باید چشمي‌های بعدی تكمیل كننده بزرگنمایی شما باشند.

چشمي‌ها از نظر اندازه فیزیكی سه نوع‌اند. چشمي‌های قدیمی كوچك 5/24 میلیمتر (96/0 اینچ) كه امروزه كمتر استفاده مي‌شوند. چشمي‌های متوسط 7/31 میلیمتر (25/1 اینچ) كه متداول‌ترین‌اند و چشمي‌های بزرگ 8/50 میلیمتر (2 اینچ) كه میدان دید وسیعی دارند، گرانبها هستند و اغلب برای تلسكوپ‌های بزرگ آماتوری استفاده مي‌شوند. به تمام تلسكوپ‌های كوچك و متوسط جدید چشمي‌های 25/1 اینچ متصل مي‌شود. برای بازتابي‌های 8 اینچ و بزرگتر، شكستي‌های بزرگتر از 10 سانتیمتر و اغلب كاسگرین‌های بزرگتر از 6 اینچ چشمی 2 اینچ نیز سوار مي‌شود تا تصویر مطلوب تری حاصل شود.

با توجه به مقدار بزرگنمایی، كه نسبت فاصله كانونی تلسكوپ به فاصله كانونی چشمی است، چشمي‌های اضافه را، در صورت نیاز، تهیه كنید. فراموش نكنید كه قانون حداكثر 50 برابر به ازای هر اینچ قطر دهانه پابرجاست. گرچه بزرگنمایی كم میدان دید وسیع و مطلوبی را برای جستجو و رصد اجرام گسترده در اختیار مي‌گذارد، اگر فاصله كانونی چشمی بیش از حد زیاد باشد، قطر مردمك خروجی چنان زیاد مي‌شود كه بخشی از نور را چشم شما از دست مي‌دهد. حداكثر فاصله كانونی مجاز چشمی برای بیشترین میدان دید و " تیز" ترین تصویر، نسبت كانونی ضرب‌در عدد 7 است. مثلا روی تلسكوپی نیوتنی 5/f بهتر است چشمی بزرگتر از 35 میلیمتر استفاده نشود، مگر اینكه هدف عكاسی یا فیلمبرداری از پشت چشمی است.

با دانستن میدان دید می توانید موضوعات قابل مشاهده در چشمی خود را نیز بسنجید. همانطور كه پیش از این مرور شد نسبت میدان دید ظاهری به بزرگنمایی برابر میدان دید واقعی است. چشمي‌های نامرغوب میدان ظاهری 30 درجه، چشمي‌های متوسط50 درجه و چشمي‌های واید میدان دید 60 درجه تا 100 درجه را دارند كه البته مدل‌های بالای 80 درجه بسیار گران‌بها هستند. به طور مثال وقتی چشمي‌ای با بزرگنمایی 100 برابر بهره مي‌برید كه نوع متوسط است میدان دید شما 5/0 درجه مي‌شود. پس قرص ماه به زحمت در میدان دید جه مي‌شود.

چشمي‌ها از نظر ساختار اپتیكی بسیار متنوع‌اند. تعداد عدسي‌های بكار رفته در آنها را "جزء" مي‌گویند. چشمي‌های نامرغوب كم‌بها 2 جزء‌اند كه بهتر است به سراغ آنها نروید. متداول‌ترین نوع چشمي‌های متوسط كلنر (سه جزء) پلوسل (چهار جزء) است. كلنر انتخاب خوب و كم هزینه‌ای برای تلسكوپ‌های كاسگرین و هر تلسكوپی با f زیاد است و برای نیوتني‌ها و شكستي‌های لوله كوتاه مناسب نیستند. در عوض چشمي‌های پلوسل همه كاره‌اند، هم برای f كم و هم برای f زیاد. انتخاب مناسبی در بودجه‌های كم‌اند. چشمي‌های پلوسل دارای "فاصله چشم" مناسبي‌اند- یعنی چشم در فاصله مناسبی از سطح چشمی قرار مي‌گیرد و لازم نیست به آن بچسبد تا میدان دید را كامل ببینید. رصد ماه و سیارات در بزرگنمایي‌های زیاد به چشمي‌های فاصله كانونی كم نیاز دارد كه فاصله چشم در آنها نیز معمولا بسیار كم است و چشمي‌ای با این مزیت در این رصدها برتر است. در فواصل كانونی كم چنین چیزی معمولا فقط با چشمي‌های 6 تا 8 جزء از نوع واید یا ابرواید ارائه مي‌شود كه هم از نظر وزن و هم قیمت، "سنگین" اند و برای استفاده در تلسكوپ‌های كوچك توصیه نمي‌شود.

عدسی بارلو: این ابزار ارزشمند عدسي‌ای است كه قبل از چشمی قرار مي‌گیرد و چشمی روی آن سوار مي‌شود تا بزرگنمایی بسته به نوع بارلو2، 3 یا حتی 4 برابر شود. افزایش بزرگنمایی بارلو به بهای كاهش مقدار نور و روشنایی تصویر است. با مجموع دو چشمی و یك بارلو شما چهار انتخاب بزرگنمایی دارید. متداولترین نوع بارلو 2 برابر است كه بهتر است نوعی انتخاب شود كه به جای تك عدسی از عدسی تركیبی برای كاهش خطای رنگ از آن استفاده شده است.

جوینده: وقتی با تلسكوپ به آسمان نگاه مي‌كنید فقط پنجره كوچكی رو به چشمان شماست. به همین دلیل جستجوی اجرام از درون چشمی تلسكوپ بسیار وقت‌گیر است. روی تلسكوپ ابزاری به‌نام جوینده یا منظر یاب نصب مي‌شود كه بزرگنمایی بسیار كمتر و میدان دید وسیعی دارد- در حدی كه بخشی از یك صورت فلكی را نشان دهد. این ابزار معمولا همراه یا تلسكوپ ارائه مي‌شود. از درون جوینده دو خط متقاطع را مي‌بینید كه باید موضوع رصدی مورد نظرتان را در وسط دید هدف گیری كند. در جوینده‌هایی كه دارای بزرگنمایی هستند بهتر است آنهایی را انتخاب كنید كه دهانه حداقل 25 میلیمتر دارند تا تصویر روشن‌تر و واضح‌تری نشان دهند. برای تلسكوپ‌های متوسط و بزرگ جوینده‌های 50میلیمتری متداول‌ترند. برای تلسكوپ‌های كوچك و متوسط  ابزاری به نام "جوینده سرخ نشان" یا برای تلسكوپ‌های كوچك و متوسط  ابزاری به نام "جوینده سرخ نشان" یا Red Dot Finder متداول است كه بزرگنمایی (LED) در مركز آن روشن مي‌شود. رصدگر بدون نیاز به نگاه از درون جوینده مي‌تواند از پشت لوله تلسكوپ محل تخمینی جرم را نشانه رود و بعد از همان جا موضوع رصدی را در امتداد نقطه سرخ قرار دهد. این ابزار را رصدگران تازه‌كار و افرادی كه از تلسكوپ‌های با میدان دید وسیع استفاده مي‌كنند بهترین جوینده مي‌دانند.

صافی (فیلتر): برای رصد خورشید فقط از صافي‌هایی استفاده كنید كه به همین منظور ساخته شده‌اند و روی دهانه تلسكوپ قرار مي‌گیرند. اگر همراه تلسكوپ شنا صافی خورشیدی برای نصب روی چشمی قرار دارد از استفاده از آن پرهیز كنید. رصد خورشید نیازمند رعایت تمام موارد ایمنی است. برای رصد ماه به‌ویژه در شب‌های مهتابی روشنایی زیادی دارد از صافي‌های خنثی، كاهش دهنده نور، استفاده مي‌شود (صافی ماه). آن را پشت چشمی نصب مي‌كنید. همچنین مي‌توانی با پوشاندن بخشی از دهانه تلسكوپ از شدت نور بكاهید. در جمع صافي‌های كم هزینه آماتوری صافي‌های رنگی در رصد سیارات بسیار مفیدند. مانند استفاده از صافی سرخ برای مریخ، یا آبی برای رصد جزییات بیشتر در حلقه زحل و ... .

در رصد اجرام اعماق آسمان، مانند سحابي‌های سیاره‌نما یا سحابي‌های گسترده بازتابی، و حتی دنباله‌دارها "صافی سحابی" به‌كار مي‌رود كه آن نیز پشت چشمی نصب مي‌شود. این صافی با سد كردن نور زمینه آسمان و گذر دهی مناسب برای طول موج‌های قلة تابش سحابی تضاد نوری را بیشتر مي‌كند و ساختار‌های سحابی بهتر پدیدار مي‌شوند. با توجه به كاهش نور زمینه آسمان این صافي‌ها برای رصدهای غیر‌ستاره‌ای در شهر نیز كارا مدند (نوعی از آنها با نام صافی آلودگی نوری نیز ارائه مي‌شود). برای تلسكوپ‌های بزرگ آماتوری (8اینچ و بزرگتر) بهتر است از صافی سحابی نوعIIIO (اكسیژن 3)استفاده شود كه پهنای باریك‌تری از طول موج‌های قله تابش سحابی را عبور مي‌دهد و به شرط استفاده از اپتیكی با دهانه بزرگ جزییات بیشتری را نشان مي‌دهد.
در انتخاب صافی خورشیدی برای تلسكوپ بیش از بقیه دقت كنید زیرا بر سلامت چشمان شما ممكن است اثر بگذارد. از استفاده از صافي‌های خورشیدی كه روی چشمی نصب مي‌شوند جدا پرهیز كنید. آنها نامرغوب و ارزان‌اند و تجمع نور شدید روی آنها مي‌تواند سبب ترك خوردن شیشه شود. صافي‌های شیشه‌ای یا از جنس فیلم‌های نازك بادر (معروف به صافی مایلار در ایران) كه سر تلسكوپ نصب مي‌شوند بسیار ایمن‌ترند. روش ایمن دیگر انداختن تصویر چشمی تلسكوپ روی برگه سفید در سایه است، مثل برگه سفید درون جعبه كفش.

عكاسی از آنچه كه مي‌بینیم

شاید شیفته آن باشد كه نمای دل‌انگیز زحل یا گستره خیال‌انگیز سحابی جبار را همانطور كه در میدان دید تلسكوپ مي‌بینید روی فیلم عكاسی ثبت كنید. به طور نظری مي‌توانید هرآنچه كه مي‌بینید و حتی بسیار بیشتر را روی فیلم بیاورید. اما در تجربه این كار برای منجمان آماتور تازه‌كار بسیار دشوار است.

 

شما در عكاسی از ماه و چند سیاره به‌ویژه اگر از دوربین‌های دیجیتال بهره ببرید، به سادگی موفق مي‌شوید اما ثبت اجرام كم‌نورتر دشوار است. برای این كار باید چند ده ثانیه، چند دقیقه یا حتی چند ساعت نور جرم سماوی بر فیلم یا تراشه دوربین شما جمع شود. پس به دوربینی نیاز دارید كه با باز شدن عدسی آن به تلسكوپ متصل ‌شود و از تلسكوپ مانند یك عدسی عكاسی استفاده كند. دوربین باید دارای سرعت B برای نور دهی بلندمدت باشد- یعنی با فشردن این دكمه شاتر دوربین باز بماند (از سیم دكلانشور برای باز نگه داشتن شاتر استفاده مي‌كنیم). حالا نوبت به مشخصات تلسكوپ است. استقرار شما باید به صورت استوایی باشد و دستگاه مجهز به موتور ردیاب. در این صورت تلسكوپ موضوع رصدی را در میدان دید ثابت نگه مي‌دارد (به شرط اینكه پایه به خوبی قطبی شده باشد). پس با تلسكوپ‌های سمت- ارتفاعی بدون موتور ردیاب فقط مي‌توان خورشید، ماه و اجرام سیاره‌ای را به تصویر كشید (مگر سمت- ارتفاعي‌های مجهز به GoTo كه آن هم محدودیت‌هایی در عكاسی طولانی مدت دارد). حتی وقتی تلسكوپ استوایی با موتور دریاب تهیه كنید ثبت تصاویر دقیق از اجرام غیر ستاره‌ای وابسته به آسمان تاریك، تجربه كافی در قطبی كردن تلسكوپ، دقت موتور ردیاب، عدم لرزش پایه، و دوربین و فیلم مناسب است.

كدام تلسكوپ؟
پس آیا مي‌توان این سوال كه بهترین تلسكوپ برای شما كدام است پاسخ داد؟ بله، همانی كه بیشتر از همه از آن استفاده خواهید كرد. یك تلسكوپ شكستی با اپتیك فوق‌العاده اما با لوله‌ای بسیار دراز با پایه‌ای سنگین در عمل بي‌فایده است، وقتی نتوانید آن را به راحتی حمل كنید. مگر اینكه در جایی تاریك زندگی كنید. بزرگترین تلسكوپ‌های نیوتنی نیز اگر رصدگاه شما فقط در شهر باشد هرگز كهكشان‌های دوردست را به شما نشان نمي‌دهد. همچنین تلسكوپ نیوتنی مناسب فردی است كه اگر تلسكوپ نیاز به تنظیم و تعمیرات فنی داشت از پس آن برآید اما تلسكوپ‌های شكستی اگر چه اپتیك‌های كوچك‌تري‌اند نصب و كاربری ساده‌تری دارند. در كنار بودجه‌ای كه اختیار كرده‌اید موضوعات رصدی دلخواه خود را انتخاب كنید، توانایی خود را در حمل و نقل تلسكوپ آینده‌تان و علاقه به عكاسی را در نظر بگیرید. شاید مهمترین زمان برای انتخاب تلسكوپ مناسب در تورهای نجومی و شب‌های رصدی انجمن‌ها و گروه‌های نجومی باشد كه مي‌توانید تصویر موضوعات رصدی دلخواهتان را با تلسكوپ‌های مختلف ببینید.


اگر بودجه شما از XXXXXX تومان كمتر است شاید تهیه یك دوربین دوچشمی مناسب بهتر از تهیه تلسكوپ كوچك نامناسبی باشد. همین‌طور اگر از اجرام غیر ستاره‌ای گسترده لذت مي‌برید و مایل‌اید ابزارتان را همیشه با خود به دل رصدگران باتجربه نیز مكملی در كنار رصدهای تلسكوپی است.

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
تیتان

یک چند سالی است که سر به هوا شدیم و از بد حادثه به نجوم گرفتار

نظر دادن

کانون نجوم زاوش در یک نگاه

  باشگاه نجوم کانون علوم در فرهنگسرای بهمن از سال 1379 با تشکیل کلاسهای آموزشی در دوره های مقدماتی و متوسطه برای گروههای سِنّی مختلف شروع به کار نمود. فعالیت رشته نجوم از همان سال 1379 به دبیری آقای مهندس عتیقی شروع شد و از ابتدای نیمه دوم سال 1381 با فراخوانی دوباره اعضاء، باشگاه شکل گرفت و از اواخر سال 1381 با نام «باشگاه نجوم زاوُش» رسمیت بیشتری یافت، و بیش ازگذشته با جدیت تمام به برنامه های نجومی پرداخت. چنانچه تا کنون 23 نشست علمی در زمینه های مختلف علم نجوم برگزارکرده است.   از سال  1384هم باشگاه نجوم به دبیری بنده مرحله جدیدی را شروع کرده است. و اکنون یکی ازفعالترین باشگاههاست. اما در این بین با برگزیدن اهدافی  بر آنست که روح جستجوگری در افرادعلاقه مند به نجوم اغناء شود و مسیر زندگی عادی تنوع بیشتری یابد.  

دبیر کانون نجوم زاوش

علیرضا ولیاری

فعالیت های کانون

از جمله خدماتی که در کانون نجوم زاوش ارائه می گردد،می توان به جلسات هفتگی اشاره نمود که روز یکشنبه هر هفته برگزارمیگردد. و برگزاری نشستهای علمی رصد رویدادهای نجومی "کسوف،گذر سیارات..." اجرای شب های رصدی برگزارنمودن شامگاه های رصدی رصد هلالهای ماه های قمری بر روی برج نجومی و...   

علیرضا  ولی یاری