نامگذاري ستارگان

وقتي پا به دنياي  نجوم می گذاريم با دنيايي از اعداد و الفباهای گوناگون روبرو می شويم. بعضی اوقات نظم موجود در آنها نيز آدم را گيج می کند. هر کسی می تواند ستاره ای مانند وگا را در آسمان پيدا كند و تشخيص دهد، ولي دليل اينکه ما به نامهایBD +38°3238, Alpha Lyrae, 3 Lyrae, HR 7001, GC 25466, HD 172167, SAO 67174, ADS 11510   و هزاران نام ديگر  نيز نياز داريم چيست؟

دست كم تازه کارها در سردرگميشان تنها نيستند. اولين فرهنگ لغات اجرام آسمانی  در سال 1983 تنظيم شد که بيش از 10,000 سيستم نامگذاری مختلف را توضيح می داد و بيشتر در مورد اجرام کم نوری بود که توسط حرفه اي ها مطالعه می شدند. ويرايش گران آن از اينکه روزی اين فرهنگ لغت منظم, معنا دار و کامل شود نااميد بودند. به همين خاطر اين فهرست ها بسيار درهم و پر از طرح هايي مربوط به گذشته هاي بسيار دور است.

خوشبختانه يک منجم آماتور علاقه مند و جدي، تنها نياز به دانستن جزء کوچکی از اين سيستم نامگذاری دارد. ما در اين مقاله به بررسی معانی و تاريخ های  ستارگانی که اغلب با آنها مواجه می شويم می پردازيم.

English

Letter

English

Letter

nu

n

alpha

a

xi

x

beta

b

omicron

o

gamma

g

pi

p

delta

d

rho

r

epsilon

e

sigma

s

zeta

z

tau

t

eta

h

upsilon

u

theta

q

phi

f

iota

i

chi

c

kappa

k

psi

y

lambda

l

omega

v

mu

m

از دوران باستان ستارگان نيز مانند انسانها هر کدام نام اختصاصي داشتند مانند: وگا و دنب.

اما امروزه تنها معدودي از درخشان ترين  ستارگان، دارای نام اختصاصي هستند كه اين به طور حتم بهتر است.

نام ستارگان شاعرانه و مربوط به اسطوره های کهن صورت های فلکی هستند (که اغلب عربیِ تحريف شده است.) اما مطالعه ستارگان به سادگي در اينجا تمام نمی شود.

"دنب" برای  اغلب علاقه مندان نجوم يعنی روشن ترين ستاره صورت فلكي دجاجه اما همين نام در گذشته بر روی حداقل پنج ستاره ديگر نيز قرار داشت.

به علاوه نام کامل ستارگان بيش از تعدادی  است که بتوان آنها را هميشه  به خاطر سپرد.

کاتالوگ ستارگان درخشان "Yale", ويرايش چهارم (1982)، 845 عدد از آنها را نام برده است. هر منجمی معنای شباهنگ يا جدي را می داند اما از هر صد نفر يک نفر همPishpai (Mu Geminorum), Alsciaukat (31 Lyncis), Dhur (Delta Leonis),  يا Zujj al Nushshabah (Gamma Sagittarii).  را  تشخيص نمی دهد.

سيستم الفبای يونانی, فهرست ساده تری است که  بوسيله منجم آلمانی يوهان باير در سال 1603 پيشنهاد شد. باير در اطلس ستارگان زيبايش كه آرانُمتريا (Uranometria) نام داشت, ستارگان بسياری را در صورت های فلکی، با حروف کوچک يوناني نامگذاری کرد. در بيشتر موارد پرنورترين ستاره يک صورت فلکی را آلفا نام گذاری نموده بود و سپس بقيه ستارگان را براساس روشنايي دسته بندی كرد و به هر دسته يک حرف نسبت داد و بدين ترتيب تمام ستارگان صورت های فلکی باستانی نامگذاری شد.

روش نامگذاري باير به سرعت شهرت يافت. نام هر ستاره از هر صورت فلکی، از تركيب حروف و نام لاتين آن صورت فلکی تشكيل شده بود. پس با اين روش ستاره آلفا در صورت فلکی قنطورس را آلفا قنطورس (آلفای قنطورس) مي توان ناميد.

از آنجا كه در زمان گذشته بيشتر تحصيل کرده گان, لاتين و يونانی می دانستند, خود به خود چنين کلماتی بر زبان ها جاری می شد اما امروزه بيشتر رصدگران در ابتدا در مورد الفبای يونانی و کلمات لاتين با مشکل مواجه می شوند. دير يا زود همه کسانی که با ستارگان سر و کار دارند بايد بنشينند و حروف يوناني(در جدول زير آمده است) و نام لاتين 88 صورت فلکی (که اغلب در انتهاي کتابهای نجومی آورده شده است) را ياد بگيرند.

تعداد زيادی ستاره در يک صورت فلکی وجود دارد اما  تنها 24 حرف يونانی داريم. گاهی يک حرف مرتباً با انديس های متفاوت برای نامگذاری ستارگان نزديک به هم به کار برده می شود. اما برای بررسی بهتر آسمان احتياج به اسامی بسيار بيشتری داريم. از اين رو منجمان براي ادامه كار نامگذاري از اعداد استفاده نمودند.

در سال 1712 جان فلامستيد، منجم انجمن اخترشناسي سلطنتی انگليس، شروع به نامگذاری ستارگان هر صورت فلکی از شرق به غرب بر اساس بعد نمود، که کمک بزرگی برای پيدا کردن يک ستاره از روی نقشه بود.

در اين سيستم نامگذاري به عنوان مثال, 80 ثور در سمت شرق 79 ثور و سمت غرب 81 ثور قرار مي گيرد. (سال هاي زيادي از ابداع اين سيستم توسط فلامستيد گذشته است، اما دستگاه مختصاتي كه او به كار برد، هنوز هم با شرق و غرب سماوی به خوبی مطابقت دارد).

همه ستارگان بدون توجه به اينکه حرف يونانی دارند يا نه، عدد گذاری شدند و به همين دليل است که براي مثال آلفا ليرا, 3 ليرا نيز خوانده مي شود. همه 2682 ستاره شماره فلامستيدی گرفتند. بالاترين شماره فلامستيد در ميان صورت های فلکی 140 ثور (140 Tauri) است.

در اين بين موارد مشكل سازي نيز به وجود مي آمد. وقتی مرزهای صورت فلکی ها در سال 1930  مشخص  شدند، دسته ای از ستارگان شماره گذاری شده بوسيله فلامستيد، بيرون از صورت فلکی خود قرار گرفتند. از اين رو ستاره 30 تكشاخ امروزه در صورت فلكي مار آبي و ستاره 49 مار در صورت فلكي جاثي در نظر گرفته می شود.

چون چنين مواردی در شناخت ستارگان  باعث  سردرگمی  می گردند, بهتر است کنار گذاشته شوند و هرگز استفاده نشوند.

هيچ کس ستارگاني كه پائين تر از نيمكره جنوبي آسمان انگليس قرار داشتند را نام گذاری نکرده بود.  به همين خاطر در جنوبی ترين صورت های فلکی، ستارگان  اغلب با  حروف بزرگ و کوچک  رومی  مشخص شده اند، مانند كشتيدم (L² Puppis) و g حمال.

از زمان باير چندين نقشه بردار مختلف از حروف رومی برای نامگذاري ستارگان نيمكره جنوبی آسمان استفاده  نمودند، اما در آسمان شمالی آنها ديگر استفاده نمی شوند.

فهرست هرکولين:

در قرن 19 به دليل افزايش روز افزون نيازها، همه تلاش ها براي نامگذاری با شکست روبرو شد.

تلسکوپ ها صد ها هزار ستاره ديگر را پيش روي دانشمندان قرار دادند و هر کس يك نام اختصاصی بر روی آنها گذاشت.

فردريش آرگلاندر (F. W. A. Argelander) اخترشناس دقيق و با تجربه رصد خانه " بن" شروع به اندازه گيری موقعيت ستارگان با يک تلسکوپ بازتابی 3 اينچ برای تهيه يک فهرست بسيار پر جرم Bonner Durchmusterung (Bonn survey) نمود.

فهرست BD متشکل از 324188 ستاره با حداقل قدر 5/9 بود. آرگلاندر و جانشين او آسمان را به محدوده ميل های يک درجه ای تقسيم نمودند که 24 ساعت بعد را می پوشاند. ستارگان هر محدوده ای بر اساس بعدشان نام گذاری و  صورت های فلکی که ستارگان در آن بودند ناديده گرفته شدند.

بنابراين    BD +38°3238   وگا يعنی 3238 امين ستاره (محاسبه شده از بعد صفر درجه) در ناحيه ای بين +38° و +39°.

BD اصلی تنها نيمی از آسمان را پوشش می داد: از قطب شمال تا ميل 2- درجه. بعد ها يک فهرست مکمل جنوبی تر به نام  SBD ، دامنه آن را به ميل 23- رساند و 133659 ستاره ديگر را پوشش داد.

فهرست Cordoba Durchmusterung (CD or CoD) کار را تمام کرد و 613,953 ستاره ديگر را تا قطب جنوب سماوی گردآوري نمود. همه آنها در  durchmusterungيا   DM  با تعداد 1,071,800 ستاره گردآوری شدند.

جزئيات دقيق، موقعيت هاي درست و قابل اعتماد نقشه هاي BD  سبب شد تا اين نقشه نزديک به يک قرن ابزار دست منجمان باشد. هنوز هم گاهي با نام Durchmusterung  مواجه می شويم. در اين فهرست عرض جغرافيايي به طور مطلوب با الگو های استاندارد تطابق ندارد. اغلب آنها با دقت رصد با چشم می باشند.

ستارگان متغير دارای سيستم نامگذاری مخصوص به خود هستند. اين کار نيز به وسيله آرگلاندرِ(Argelander) پر انرژی انجام شد. او اولين متغيری را که در يک صورت فلکی يافت R (از آنجايي که باير در نامگذاری دورترين ستاره از حرف رومی  Q  استفاده کرده بود) ناميد و  نام آن صورت فلکی را به آن ضميمه کرد.

متغيير بعدی S  و بالاخره تا Z اين كار را ادامه داد. بعد از Z دوباره به R بازگشت و آن را در كنار R قبلي قرار داد يعني: RR و به همين ترتيب RS تا RZ. سپس به S بازگشت و با SS نامذاري را ادامه داد تا SZ رسيد  و آن قدر اين روند را ادامه داد تا به ZZ رسيد. اگر يک متغير در حال حاضر نام يونانی دارد, از زمان آرگلندر باقی مانده است.

اما متغير های جديدی در حال کشف شدن هستند!

بعد از ZZ, منجمان تصميم گرفتند به AA, AB و تا AZ  پيش بروند(J حذف شد زيرا در برخی زبان ها با  I اشتباه می شد.) بعد BB تا BZ تا QZ.

با اين روش و تا اينجا 334 تايي ستاره متغير را در يك صورت فلكي مي توان نامگذاري نمود، اما همچنان اين روش برای صورت هاي فلکی شلوغ  نامناسب است.

قبل از شروع کردن يک سيستم نامگذاری سه تايي, منجمان تصميم به استفاده از يک شکل مطلوب و ساده برای ستارگان متغيير نمودند: V335، V336. اين يک كار عاقلانه بود. در سال 2003 بالاترين شماره ستاره متغير V5112 Sagittarii بود.

فهرست های مركب:

فهرست بزرگ و كامل تر بعد از BD, فهرست طيف ستاره ای هنری دراپر(Henry Draper)  است که  Annie J. Cannon در سال 1910 در رصدخانه دانشگاه هاروارد تنظيم نمود و در آن 225300 ستاره بر اساس بعد منظم شده است. بعدها تعداد ستاره بيشتری توسط مکمل هنری دراپر( Henry Draper Extension) اضافه شد. اين فهرست شامل شماره های  HDE می شود. هر ستاره با  نشان HD  يا HDE  مورد طيف سنجي قرار گرفت.

در اين بين کاتالوگ ديگري در هاروارد تهيه شد: فهرست بازنويسی طيف نگاری هاروارد (Revised Harvard Photometry) در سال 1908 كه براي به دست آوردن قدر دقيق9110 ستاره درخشان تا قدر حدود 5/6 جستجو كرد.

حتی اکنون نيز فهرست HR به عنوان پايه فهرست مدرن ستارگان پر نور يال ( Yale Bright Star) محسوب مي شود كه به خاطر اطلاعات جزيي اش همچنان كاربرد گسترده اي در مورد ستارگان درخشان دارد.

سيستم ديگر شماره گذاری ستارگان که امروزه استفاده می شود, SAO و مربوط به فهرست ستارگان رصد خانه اخترفيزيكي اسميت سونين (1966) است که اين هم (با استفاده از نقشه های  آسمان) در دانشگاه هاروارد تهيه شد.

اين فهرست موقعيت بسيار دقيق 258997 ستاره را تا حدود قدر 9 می دهد، هرچند کيفيت آن برای ستارگان کم نور زياد نيست.

ستارگان SAO بر اساس  بعد با محدوديت گستردگی 10 درجه در ميل  شماره گذاری شده اند که کل کره سماوی را پوشش می دهد.

شماره های SAO با استفاده گسترده از GC  (General Catalogue) فهرست 33342 ستاره ای Benjamin Boss (1937) تهيه شد.

يکی از بزرگترين فهرست های جديد فهرست راهنما ی ستارگان (Guide Star Catalog)تلسکوپ فضايي هابل است و  بزرگتر از  آن است که بتوان  چاپ کرد و فقط بر روی دو سی دی قرار دارد. موقعيت فهرست GSC معمولاً با دقت نزديک به دقيقه قوسی و قدر دقيق چند دهم برای 18819291 جرم است.

روشنترين ستارگان GSC دارای قدر 9 (برای ستارگان پر نورتر نمی توان از دوربين هادی هابل استفاده نمود.)

ستارگان کم نورتر اغلب دارای قدر 13 يا 14 و گاهي 15 هستند.

به طور کلی 15169873 ستاره در اين ليست وجود دارند. بيشتر اين 36 ميليون جرم, کهکشان های کم نور و کوچکند و بيشتر آنها هرگز با چشم انسان ديده نشده اند. ماشين ها موقعيت آنها را از روی صفحات عکسی اندازه گيری نمودند. يک ستاره مشخص در ليست 1234 1132 GSC  يک جسم درخشان با قدر 13.3 در صورت فلکی ثور است. اولين چهار رقم يکی از 9537 مناطق کوچک آسمان را مشخص می کند.آخرين چهار رقم, شماره سريال جرمی در همين ناحيه است.

اخيراً فهرست های هيپاركوس( Hipparcos) و تيكو (Tycho) جای فهرست يک مليونی ستارگان پرنور GSC را گرفته اند.

ستارگان TYC و به خصوص HIP موقعيت, قدر, فاصله و حرکتشان با دقت بالا توسط ماهواره هيپاركوس که مبدأ آن توسط آژانس فضايي اروپا سال 1990 در نظر گرفته شد.

فهرست های وسيعتر اکنون در حال تهيه شدن هستند- مانند the Sloan Digital Sky Survey (SDSS) و Two-Micron All Sky Survey (2MASS).

و اين راه را پاياني نيست ....

نوشته آلن ام. مک رابرت

منبع: باشگاه نجوم سهيل

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
تیتان

یک چند سالی است که سر به هوا شدیم و از بد حادثه به نجوم گرفتار

محتوای بیشتر در این بخش: نامگذاری کهکشان »

نظر دادن

کانون نجوم زاوش در یک نگاه

  باشگاه نجوم کانون علوم در فرهنگسرای بهمن از سال 1379 با تشکیل کلاسهای آموزشی در دوره های مقدماتی و متوسطه برای گروههای سِنّی مختلف شروع به کار نمود. فعالیت رشته نجوم از همان سال 1379 به دبیری آقای مهندس عتیقی شروع شد و از ابتدای نیمه دوم سال 1381 با فراخوانی دوباره اعضاء، باشگاه شکل گرفت و از اواخر سال 1381 با نام «باشگاه نجوم زاوُش» رسمیت بیشتری یافت، و بیش ازگذشته با جدیت تمام به برنامه های نجومی پرداخت. چنانچه تا کنون 23 نشست علمی در زمینه های مختلف علم نجوم برگزارکرده است.   از سال  1384هم باشگاه نجوم به دبیری بنده مرحله جدیدی را شروع کرده است. و اکنون یکی ازفعالترین باشگاههاست. اما در این بین با برگزیدن اهدافی  بر آنست که روح جستجوگری در افرادعلاقه مند به نجوم اغناء شود و مسیر زندگی عادی تنوع بیشتری یابد.  

دبیر کانون نجوم زاوش

علیرضا ولیاری

فعالیت های کانون

از جمله خدماتی که در کانون نجوم زاوش ارائه می گردد،می توان به جلسات هفتگی اشاره نمود که روز یکشنبه هر هفته برگزارمیگردد. و برگزاری نشستهای علمی رصد رویدادهای نجومی "کسوف،گذر سیارات..." اجرای شب های رصدی برگزارنمودن شامگاه های رصدی رصد هلالهای ماه های قمری بر روی برج نجومی و...   

علیرضا  ولی یاری