مقالات عمومی (87)

پرتوهای کیهانی، ذرات باردار بسیار پرانرژی هستند که از همه جای جهان به ما می‌رسند، اما منشأ این انرژی عظیم چیست؟ اکنون شواهد قطعی یافت شد که موج ضربه‌ای انفجارهای ابرنواختری انرژی این ذرات را تامین می‌کند.

ادامه مطلب...

تعدادی از کژفهمی‌های رایج مربوط به آسمان را در اینجا جمع‌آوری کرده ایم. ادامه مطلب...

دوازدهم مهر 1336 غرش مهيبي پايگاه موشكي بايكنور را لرزاند و دقايقي پس از آن يك گوي كوچك فلزي در مدار قرار گرفت و از آن سوي جو زمين پيامي را مخابره كرد كه نويد عصر نويني را مي‌داد. عصر فضا آغاز شده بود و اكنون جولانگاه جديدي پيش روي بشريت قرار داشت.



فقط كمي بيشتر از نيم قرن از آغاز عصر فضا مي‌گذرد، اما همين 50 سال ناقابل آنچنان نگاه بشر را به دنياي اطرافش تغيير داد و چنان در زندگي روزمره انسان اثر گذاشته كه ديگر تصور زندگي بدون فضا براي انسان غيرممكن است. در اين 54 سال، بشر تجربه‌هاي ارزشمندي را براي سفر به فضا و حضور در اين سرزمين ناشناخته كسب كرده است. بي‌شك براي ملتي چون ما كه آرزوي فرستادن يك هموطن را به فضا در سر مي‌پرورانيم خواندن داستان‌هايي از پيروزي‌ها و شكست‌هاي فراوان ساير ملت‌هاي دنيا در مسير پردست‌انداز و ناشناخته تسخير فضا، بسيار آموزنده خواهد بود. از اين رو «جام‌جم» تلاش خواهد كرد طي سلسله مطالبي كه گاه گاه و به مناسبت‌هاي تاريخي يك رويداد فضايي وتاريخي به قلم سيروس برزو منتشر مي‌كند، نگاهي بر مهم‌ترين وقايع فضايي سال‌هاي گذشته از نخستين روز تسخير فضا تا به حال بيندازد.
تنها 2 روز پس از آغاز سال نوي ميلادي، در هواي بشدت برفي و توفاني و در شرايط امنيتي فوق‌العاده، يك هواپيماي ويژه در فاصله‌اي دور از ديد ماموران فرودگاه چكالفسكي، جايي در حومه مسكو، آماده پرواز بود. اتوبوسي سرنشينان معدود اين هواپيما را تا جلوي پله‌هاي آن رساند. برف همراه با باد و بوران اجازه نمي‌داد افرادي كه حتي چند متر با هواپيما فاصله داشتند، ببينند چه كساني به آن سوار مي‌شوند. دقايقي بعد، هواپيما موتورش را روشن كرد و با اجازه برج كنترل پرواز در لابه‌لاي برف در حال باريدن، راه خود را گشود و اوج گرفت تا از لايه ضخيم ابري كه آسمان مسكو را پوشانده بود خارج شود. سرنشينان مرموز اين هواپيما 3 كيهان‌نورد نظامي و يك فضانورد مهندس طراح سامانه‌هاي فضايي و تعدادي از كارشناسان و مربيان آنها بودند.
ولاديمير شاتالف، نخستين كيهان‌نوردي بود كه سوار بر اين هواپيما راهي مقصدي اسرارآميز بود. او آذر 1306 خورشيدي در پتروپاولوسك در شمال قزاقستان به دنيا آمده بود. هنگامي كه دبيرستان را تمام كرد، به دانشكده نيروي هوايي رفت و پس از دريافت درجه مهندسي در نيروي هوايي اتحاد جماهير شوروي سابق به فعاليت پرداخت، اما بخت و اقبالش بلند بود كه بعد از 17 سال خلباني سرانجام به عنوان فضانورد انتخاب و مشغول تمرينات مخصوص اين كار شد.
دومين كيهان‌نورد باريس وولينف، 7 سالي جوان‌تر از همقطارش ولاديمير بود و در ايركوتسك به دنيا آمده بود. او نيز پس از پايان تحصيلات به نيروي هوايي شوروي پيوست و جزو اولين فرد از گروه كيهان‌نوردان انتخاب شده بود كه به همراه گاگارين، تمرينات فضانوردي خود را آغاز كرده بود.
آلكسي يليسيف، سومين مسافر كيهان‌نورد اين هواپيما از همه جوان‌تر بود. در ژيزدر به دنيا آمده بود. او برخلاف دو همكارش پس از اتمام دبيرستان به انستيتوي فناوري مسكو وارد شد. يليسيف سپس در موسسه انرگيا به عنوان مهندس طراح ناو‌هاي كيهاني به كار پرداخت، ولي سرانجام به جرگه فضانوردان پيوست.
آخرين كيهان‌نورد، يوگني خرونف از استان تولا در روسيه آمده بود. خرونف پس از اتمام تحصيلات ابتدايي، وارد آموزشگاه فني نيروي هوايي شوروي شده بود و سال‌ها در آنجا خدمت كرده بود. سال 1339 جزو اولين نفرات گروه كيهان‌نوردان انتخاب شد و ضمن تمرينات فضايي به تحصيل در آكادمي هوايي ژوكوفسكي پرداخت.
اينك اين گروه به بايكونور مي‌رفتند تا برنامه پرهيجان اما خطرناكي را آغاز كنند. كاري كه قرار بود 2 سال پيش انجام گيرد، اما بروز نقص فني در سايوز ـ 1 اجازه آن را نداد و با سقوط سايوز ـ 1 و كشته شدن كامارف به شكل فاجعه باري خاتمه يافت.
ساعاتي پس از بلند شدن اين هواپيما، هواپيماي بعدي راهي قزاقستان شد كه در آن گروه دوم شامل اعضاي علي‌البدل پرواز حضور داشتند. براي جلوگيري از تعويق پرواز، گروه‌هاي اصلي و علي‌البدل، جداگانه و با هواپيماي مختلف پرواز مي‌كردند تا در صورت بروز حادثه احتمالي براي هر يك از آنها، افراد بعدي بتوانند به موقع پرواز را انجام دهند.
پس از سفر هوايي طولاني، سرانجام هر دو هواپيما در فرودگاه بايكونور به زمين نشستند. شرايط آب و هوايي آنجا نيز چيزي از شهر مسكو كم نداشت. هر دو گروه از صبحگاه روز بعد، آخرين آموزش و تمرين‌ها را آغاز كردند.

مسابقه‌اي براي فتح ماه
آن سال نوي ميلادي در حالي آغاز شد كه سرنشينان ناو آمريكايي آپولو ـ 8، تولد حضرت مسيح را در مدار ماه جشن گرفتند. اين نخستين سفر انسان به مرز‌هايي فراتر از مدار اطراف زمين به شمار مي‌رفت. دنيا با علاقه به مسابقه فضايي بين دو ابرقدرت مي‌نگريست. آمريكا تصميم داشت بزودي اولين سفينه سرنشيندار را بر سطح ماه بنشاند.
با توجه به مسابقه فضايي بين دو ابرقدرت آن زمان، همه در انتظار كار مهمي از طرف مقابل يعني شوروي بودند، اما برخلاف انتظار همه، 2 هفته‌اي بعد از آغاز سال نوي ميلادي، رسانه‌هاي شوروي خبر پرتاب سايوزـ4 با يك سرنشين را اعلام كردند. اين ناو با ولاديمير شاتالف راهي مدار زمين شد. اطلاعيه‌ها مثل هميشه تنها اطلاعاتي معمولي را به مردم مي‌دادند. به طور مثال اعلام كردند شاتالف در اولين دور به بررسي سامانه‌هاي سفينه و راه‌اندازي دستگاه ارتباط تلويزني پرداخته است! مطلبي تكراري و بي‌اهميت كه چندان قابل توجه نبود، اما پس از آن كه روز بعد، دنيا خبردار شد ناو ديگري با 3 سرنشين راهي مدار زمين شده، همه مي‌دانستند اتفاق هيجان‌انگيزي در حال انجام است.
اطلاعيه‌هاي بعدي نشان داد كه واقعا عمليات جديدي در حال وقوع است: سايوز ـ 5 ششمين دور خود را بر گرد زمين زده بود كه شاتالف سوار بر سايوز ـ 4 موفق به ديدن آن شد و بلافاصله ارتباط بين 2 ناو برقرار گرديد. سايوز ـ 5 با 3 سرنشين از فاصله 6 كيلومتري به تعقيب كپسول فضايي شاتالف پرداخت. سامانه جستجو و الحاق به كار افتاد و 2 ناو را تا فاصله يكصد متري به هم نزديك كرد، سپس شاتالف هدايت سفينه را به دست گرفته آن را به سايوز ـ 5 نزديك كرده و بالاخره 2 ناو را به هم متصل كرد. اين نخستين اتصال 2 ناو سرنشيندار در فضا بود، اما اين همه ماجرا نبود!
پس از اتصال 2 ناو كه از بخش مداري به هم قفل شده بودند، خرونف و يليسيف داخل قسمت مداري رفته و لباس ويژه راهپيمايي را پوشيدند و با باز كردن دريچه آن، به فضاي آزاد راه يافتند. دو كيهان نورد يك ساعت و 27 دقيقه پس از الحاق، سايوز ـ 5 را ترك كرده و به يك راهپيمايي 37 دقيقه‌اي اقدام كردند و با استفاده از دستگيره‌هاي ويژه نصب شده روي 2 سفينه خود را به سايوز ـ 4 رساندند، دريچه بخش مداري را باز و به داخل آن رفتند.
باز و بسته شدن دريچه‌ها در هر دو سفينه به طور خودكار انجام گرفت و زماني كه خرونف و يليسيف، سايوز ـ 5 را ترك كردند دريچه مربوط به آن بسته شد و در ورودي به سايوز ـ 4 در زمان لازم باز شد و 2 فضانورد پس از ورود، دريچه را بسته و هواي داخل ناو را تنظيم كردند، سپس شاتالف از بخش فرودي كپسول فضايي سايوز به ديدار آنان شتافت. اين نخستين جابه‌جايي فضايي جهان به‌شمار مي‌رود. 2 سفينه پس از حدود ‌4 ساعت و 35 دقيقه پرواز مشترك از يكديگر جدا شدند.
سايوز ـ 4، 17 ژانويه پس از اتمام ماموريتي كه با يك سرنشين آغاز شده بود و حالا با 3 فضانورد در 40 كيلومتري شمال غربي قرقنده فرود آمد.
والينف پرواز خود را آن روز نيز ادامه داد و قرار شد روز بعد فرود آيد، اما براي والينف، فرود براحتي صورت نگرفت. در زمان بازگشت به زمين، بخش فرودي از قسمت مداري جدا نشد و ناو كيهاني، در حالي كه ديوانه‌وار به دور خود مي‌چرخيد به شكل وارونه وارد جو زمين شد. اين موضوع بسيار خطرناك بود چرا كه اصطكاك بسيار زياد كپسول با جو زمين در حالي كه عايق در سوي ديگر ناو قرار داشت مي‌توانست باعث ذوب‌شدن سفينه و مرگ كيهان‌نورد شود.
چرخش مرگ‌آور سفينه تا زماني كه تسمه‌هاي اتصال بخش فرودي و مداري نسوخته بود، ادامه داشت، اما آنها سرانجام ذوب شدند و قسمت مداري، چنگال‌هايش را از بخش فرودي برداشت.

در ارتفاع 10 كيلومتري سامانه چتر نجات به كار افتاد، اما ناگهان طناب‌ها شروع به چرخيدن كردند و به دور هم پيچيدند و يك دسته شدند. خوشبختانه حركت دوراني سفينه و پيچيدگي طناب‌ها در دو جهت مخالف بود و به همين دليل چتر باز شد، اما بعد از باز شدن هم چرخش ناو ادامه داشت و در نتيجه فرود خيلي محكم صورت گرفت. ضربه به شانه و سر والينف وارد شد. اين ضربه بقدري شديد بود كه يكي از دندان‌هاي بالايش را شكست، اما به هر حال او زنده به زمين بازگشت. اگر فكر مي‌كنيد ماجراي اين سفر تاريخي با فرود هر 4 كيهان‌نورد به خوبي و خوشي پايان گرفته است، سخت در اشتباهيد.
فرود سايوز ـ 5 پايان ماجرا نبود! طبق رسم آن زمان، كيهان‌نوردان پس از بازگشت به مسكو، در فرودگاه مورد استقبال رهبران سياسي قرار مي‌گرفتند و سپس همراه با آنان از ميان مردم صف كشيده در خيابان، به كرملين مي‌رفتند تا در مراسم رسمي، مدال بگيرند.
ماشين حامل كيهان‌نوردان سايوز 4 و 5 در نزديكي در ورودي كاخ كرملين هدف تيراندازي فردي قرار گرفت كه مي‌خواست در حقيقت برژنف را ترور كند، اما به اشتباه به ماشين كيهان‌نوردان شليك كرد.
شيشه سمت چپ بر اثر اصابت گلوله خرد شد و يك گلوله هم مستقيماً به سر راننده اصابت كرد. اتومبيل همچنان كه به جلو مي‌رفت، چند بار به سمت چپ و راست متمايل و سپس متوقف شد و در سرازيري خيابان شروع به عقب رفتن كرد. بالاخره مامور امنيتي‌اي كه در اتومبيل فضانوردان بود، ترمزدستي را كشيد و خودرو را نگهداشت.
به اين ترتيب 4 كيهان‌نورد توانستند خود را براي مراسم رسمي دريافت مدال، سالم به كرملين برسانند در حالي كه طي پرواز خود، دو واقعه مهم نخستين اتصال دو ناو سرنشيندار و نخستين جابه‌جايي كيهان‌نوردان در مدار زمين را با موفقيت انجام داده بودند.

 

ادامه مطلب...

از دقایقی پیش، قرص ماه وارد نیم‌سایه زمین شده و آخرین ماه‌گرفتگی سال 2011 میلادی آغاز شده است. این ماه‌گرفتگی در کشور ما جزئی است، یعنی فقط بخشی از قرص ماه، آن‌هم به هنگام طلوع آن می‌گیرد.


ماه‌گرفتگی یا خسوف، یکی از زیباترین پدیده‌هایی است که در آسمان زمین روی می‌دهد. در نیمه بعضی از ماه‌های قمری، ماه شب چهارده که به قرص کامل و درخشندگی بسیار مشهور است، آرام آرام کم‌نور می‌شود و با ورود به سایه زمین، آسمان زمین را در تاریکی فرو می‌برد. ستارگانی که پیش‌از این در تابناکی مهتاب محو شده بودند، یکی‌یکی ظاهر می‌شوند و زیبایی آن را صدچندان می‌کنند. منظره آسمان پرستاره با حضور ماه بزرگ سرخ‌رنگ، به مخملی سیاه می‌ماند که یاقوتی سرخ را در کنار دانه‌های ریز و درشت الماس روی آن پراکنده باشند.

گرفت ماه، زمانی روی می‌دهد که ماه، زمین و خورشید دقیقا روی یک خط قرار بگیرند. در این حالت، ماه به آرامی از سایه مخروطی‌شکل زمین عبور می‌کند و چون درخشندگی ماه فقط به‌واسطه بازتاب نور خورشید است، ماه در تاریکی فرو می‌رود. واضح است که این حالت زمانی روی می‌دهد که ماه و خورشید نسبت به زمین دقیقا در دو سوی مخالف قرار داشته باشند، حالتی که آن‌را به نام ماه بدر می‌شناسیم.
مدار ماه به‌دور زمین بر مدار زمین به‌دور خورشید منطبق نیست و 5 درجه با آن اختلاف دارد. از این‌رو، نمی‌توان در هر ماه قمری شاهد یک رویداد ماه‌گرفتگی و یک رویداد خورشیدگرفتگی بود. اما هر 173 روز و 8 ساعت یک‌بار، مدارهای ماه و زمین در وضعیتی قرار می‌گیرند که شرایط گرفت مهیا می‌شود و بسته به این‌که ماه و زمین در چه شرایطی باشند، گرفت‌های ماه و خورشید روی می‌دهند. (برای مشاهده اینفوگراف در ابعاد بزرگ، اینجا را کلیک کنید)

تعداد گرفت‌های ماه و خورشید در سال‌های مختلف متفاوت است. در هر سال حداکثر 7 گرفت می‌تواند روی بدهد که حداکثر 3 گرفت آن، ماه‌گرفتگی و بقیه خورشیدگرفتگی است. هم‌چنین در یک سال حداقل 2 گرفت روی می‌دهد که هر دوی آنها حتما خورشید گرفتگی هستند. بنابراین می‌بینید که بر خلاف انتظاری که داشتید، فراوانی ماه‌گرفتگی‌ها کم‌تر از فراوانی خورشیدگرفتگی‌ها است و نسبت آنها 3 به 5 است.
حداکثر زمانی که ماه می‌تواند در گرفت کامل قرار داشته باشد، 1 ساعت و 42 دقیقه خواهد بود. اما این بدان معنی نیست که هر ماه‌گرفتگی به این اندازه طول می‌کشد. مسیر حرکت ماه از بخش‌های متنوعی از سایه و نیم‌سایه ماه عبور می‌کند و به‌همین دلیل، زمان گرفت کامل ماه کاملا متفاوت است. در بعضی شرایط، ماه تنها از نیم‌سایه زمین عبور می‌کند و بنابراین، گرفت ماه ممکن است حتی به چشم هم نیاید.
وقتی پرتوهای خورشید به زمین می‌رسند، الگویی از سایه و نیم‌سایه در فضای پشت زمین تشکیل می‌شود. سایه زمین، منطقه‌ای است که نور خورشید به آنجا نمی‌تابد. اما نیم‌سایه، منطقه‌ای است که بخشی از نور آفتاب به آنجا می‌تابد و طرحی سایه‌روشن ایجاد می‌کند. فرض کنید در یک اتاق تاریک، چراغ‌قوه‌ای بزرگ را روشن کنید و دست خود را در مقابل آن بگیرید. روی دیوار، شما سایه و نیم‌سایه دست خود را می‌بینید. سایه دست شما، منطقه‌ای کاملا تاریک با لبه‌های واضح است. اما در اطراف سایه، سایه‌روشنی وجود دارد که هرچه از سایه فاصله می‌گیرد، محو می‌شود. وقتی ماه به نیم‌سایه زمین وارد می‌شود، معمولا نمی‌توان افت درخشندگی را در ماه متوجه شد، مگر زمانی‌که ماه به سایه زمین نزدیک شده باشد و درخشندگی ماه به‌قدری کاهش یافته باشد که بتوان بی‌هیچ آزاری به آن خیره شد. در این حالت می‌توان عوارض سطحی ماه را به سادگی، حتی با چشم غیر مسلح نیز تشخیص داد.

چرا ماه گرفته سرخ‌رنگ است؟

جو زمین در ماه‌گرفتگی نقش به‌سزایی دارد. اگر زمین جو نداشت، ماه‌گرفتگی همانند خورشیدگرفتگی بود، ماه کاملا تاریک می‌شد و در آسمان دیده نمی‌شد. اما جو زمین همانند یک عدسی شفاف، مسیر نور را منحرف می‌کند و پس‌از تجزیه نور سفید خورشید، پرتوهای قرمز را به سطح ماه می‌تاباند. بنابراین ماه وقتی به سایه زمین وارد می‌شود، سرخ‌رنگ دیده می‌شود.
اما جو زمین کاملا شفاف نیست. یک توپ تنیس را درنظر بگیرید که در مقابل یک چراغ‌قوه قرار دارد. اگر قطر سایه را بدست آوریم و با استفاده از نسبت‌های هندسی، قطر توپ را اندازه‌گیری کنیم، می‌بینیم این مقدار از قطر اندازه‌گیری‌شده برای توپ تنیس بیشتر است. دلیل این اختلاف، این است که سطح توپ تنیس، پرز دار است و این پرزها، مسیر حرکت نور را سد می‌کنند. بنابراین قطر سایه زمین بیشتر از مقداری است که در محاسبات بدست می‌آید و ماه، زمان بیشتری را در سایه زمین سپری می‌کند.

گرفت در دیگر نقاط منظومه شمسی
پدیده گرفت فقط منحصر به زمین نیست و در بیشتر سیارات منظومه شمسی نیز دیده می‌شود. غیر از سیارات عطارد و ناهید که قمری ندارند، و هم‌چنین سیاره اورانوس که قمرهایش در مداری عمود بر مسیر گردش این سیاره به‌دور خورشید می‌گردند، در بقیه سیارات منظومه شمسی پدیده گرفت دیده می‌شود. وقتی قمرها از مقابل قرص خورشید عبور می‌کنند، سایه آن‌ها روی سیاره می‌افتد و می‌توان با استفاده از ابزارهای رصدی مناسب، حرکت سایه این اجسام را روی قرص سیاره دید.
یکی از مشهورترین این گرفت‌ها، حرکت سایه قمرهای گالیله‌ای روی سطح سیاره مشتری است که با یک تلسکوپ آماتوری ساده نیز قابل رویت است. چهار قمر گانیمید، کالیستو، آیو و اروپا که از بزرگ‌ترین قمرهای منظومه شمسی نیز محسوب می‌شوند، سایه واضحی را روی سیاره مشتری ایجاد می‌کنند.

سیاره مریخ دو قمر کوچک به نام‌های فوبِس و دایماس دارد که ابعادشان حدود 200 کیلومتر است. این قمرها بسیار کوچک‌تر از آنی هستند که بتوانند اثرات قابل توجهی به همراه داشته باشند. اما وقتی این اجرام از مقابل قرص خورشید عبور می‌کنند، برای لحظاتی خورشیدگرفتگی پدید می‌آورند. مریخ‌نوردهای اسپیریت و آپورتونیتی که چند سالی است سیاره سرخ را می‌کاوند، توانسته‌اند از این پدیده گرفت تصاویری را تهیه کنند.

اما در منظومه شگفت‌انگیز سیاره زحل اوضاع کاملا متفاوت است. فضاپیمای کاسینی که برای کاوش این منظومه چند سالی است به‌دور سیاره طوق‌برگردن می‌گردد، تصاویر جالبی را از پدیده‌های گرفت ارسال کرده است. تیتان، بزرگ‌ترین قمر زحل است و تنها قمر منظومه شمسی است که دارای جو غلیظ است. ضخامت لایه جو در این قمر ده برابر بیشتر از جو سیاره زمین است و به‌همین دلیل، پدیده گرفت در این قمر بسیار شبیه به گرفت در زمین است. کاسینی در یکی از عکس‌برداری‌های خود، به سایه تیتان رفت تا از خورشیدگرفتگی در این قمر عکس بگیرد. تصویری که می‌بینید، بسیار شبیه به منظره‌ای است که ناظر روی ماه به‌هنگام ماه‌گرفتگی می‌بیند. تنها تفاوت چشم‌انداز تیتان و زمین، این است که حلقه نورانی دور زمین بر خلاف تیتان، سرخ‌رنگ است. البته نباید روشنایی مناطق مسکونی زمین را در شب فراموش کنیم.

اما از آن شگفت‌انگیزتر، وقتی است که کاسینی در سایه سیاره زحل قرار گرفت. این همان حالتی است که ناظر روی زحل، گرفت قمرهای زحل را می‌بیند. در این‌جا می‌بینید که پرتوهای خورشید از سطح حلقه‌های زحل بازتاب شده است و پشت تاریک این سیاره را روشن کرده است. اما از آن جالب‌تر، این است که با پوشیده‌شدن خورشید، برخی سیارات نزدیک تر به خورشید نیز این مجال را یافته‌اند که خودی نشان بدهند. نقطه سفید و کوچکی که در فاصله 5 درجه‌ای خورشید مشخص شده است، چیزی نیست جز زمین، سیاره خودمان که از فاصله یک میلیارد کیلومتری به این شکل دیده می‌شود. (برای مشاهده عکس بزرگ، اینجا را کلیک کنید).

شاید باور نکنید، اما پدیده گرفت منحصر به منظومه شمسی نیست و در دیگر نقاط جهان نیز دیده می‌شود. وقتی به ستاره‌ای دوردست می‌نگریم، اگر شانس بیاوریم و سیاره احتمالی این ستاره از خط دید ما عبور کند، برای مدتی بخشی از این ستاره را می‌پوشاند و روشنایی این ستاره را کاهش می‌دهد. همان‌طور که وقتی ماه از مقابل خورشید عبور می‌کند، روشنایی خورشید به‌قدری کاهش می‌یابد که آسمان تاریک می‌شود و می‌توانیم ستارگان را در آسمان ببینیم. اخترشناسان می‌توانند با تحلیل تغییرات روشنایی ستارگان، این سیارات را شناسایی کنند. تاکنون چندصد سیاره فراخورشیدی به این روش شناخته شده است.
ماه‌گرفتگی امسال (برای مشاهده اینفوگرافی در ابعاد بزرگ، اینجا را کلیک کنید)

ادامه مطلب...

پس‌فردا کنفرانسی مهم در سرن برگزار و آخرین نتایج جستجوی محققان ال.اچ.سی اعلام خواهد شد. اگر بوزون هیگز کشف نشده باشد، چه پاسخی وجود خواهد داشت؟ چه چیز مسئول ایجاد جرم ماده است؟ ادامه مطلب...

دانشمندان با رتبه بندی سیاره ها و قمرهایی که در مناطق قابل سکونت جهان هستی کشف شده اند، گزینه هایی که احتمال شکل گیری یا وجود حیات فرازمینی در آنها بیشتر است را انتخاب کرده اند.

به گزارش خبرگزاری مهر، در میان قابل سکونت ترین سیاره ها و قمرهایی که دانشمندان به رتبه بندی آنها پرداخته اند، نام قمر سیاره زحل، تایتان و سیاره فراخورشیدی گیلیس 581 g در فاصله 20.5 سال نوری در صورت فلکی "لیبرا" دیده می شوند.

تیمی بین المللی از دانشمندان دو سیستم رتبه بندی برای ارزیابی احتمال وجود حیات بیگانه در سیاره ها و اقمار کشف شده ارائه کرده و نتایج این رتبه بندی را در نشریه استروبیولوژی منتشر کردند. در این مقاله دانشمندان دو معیار متفاوت را برای رتبه بندی تعریف کرده اند: شاخص شباهت به زمین (ESI) و شاخص قابل سکونت بودن سیاره ای (PHI).

به گفته "دیرک شولز" محقق دانشگاه واشنگتن اولین سوال مطرح شده برای رتبه بندی اجرام کیهانی این بود که آیا می توان شرایط شبه زمینی را در دیگر سیاره ها مشاهده کرد، زیرا می دانیم که این شرایط می توانند آغازگر حیات بر روی یک سیاره باشند. سوال دوم این است که آیا شرایطی که منجر به آغاز حیات در سیاره های فراخورشیدی شده اند یا خواهند شد برای انسانها شناخته شده هستند؟

رتبه بندی سیاره ها و قمرها بر اساس شاخص ESI

 

رتبهنام سیاره/قمرامتیاز
1زمین1.00
2گیلیس 581g0.89
3گیلیس 581d0.74
4گیلیس 581c0.70
5مریخ0.70
6عطارد0.60
7HD 69830 d0.60
855Cnc c0.56
9ماه0.56
10گیلیس 581e0.53

بر اساس گزارش لیبرتو آنلاین، شاخص ESI با در نظر گرفتن عواملی از قبیل ابعاد، چگالی و فاصله تا ستاره میزبان، سیاره ها و قمرها را بر اساس میزان شباهتی که به زمین دارند دسته بندی می کند. شاخص PHI نیز با بررسی عواملی مختلف از قبیل وجود سطح سنگی یا منجمد، اتمسفر و یا میدان مغناطیسی سیاره ها و قمرها را رتبه بندی می کند.

در این رتبه بندی انرژی موجود بر روی اجرام کیهانی و ساختار شیمیایی از قبیل ترکیبات ارگانیک موجود بر روی سیاره ها یا اقمار و احتمال وجود محلولهای مایع برای ایجاد واکنشهای شیمیایی حیاتی بر روی سیاره ها نیز در نظر گرفته شده اند.

بالاترین ارزش شباهت اجرام به زمین امتیاز 1.00 برای زمین در نظر گرفته شده است و پس از زمین، سیاره ای که بالاترین امتیاز را به دست آورده گیلیس 581 G است، سیاره ای که هنوز تعدادی از اخترشناسان درباره موجودیت آن تردید دارند. امتیاز این سیاره 0.89 در نظر گرفته شده و سیاره فراخورشیدی دیگری که به دور مدار ستاره گیلیس 581 G در حرکت است، یعنی سیاره گیلیس 581 d با امتیاز 0.74 رتبه سوم را به دست آورده است.

رتبه بندی سیاره ها و قمرها بر اساس شاخص PHI

 

رتبهنام سیاره/قمرامتیاز
1تایتان0.64
2مریخ0.59
3اروپا0.49
4گیلیس 581g0.45
5گیلیس 581d0.43
6گیلیس 581c0.41
7مشتری0.37
8زحل0.37
9ونوس0.37
10انسلادوس0.35

اخترشناسان سیستم ستاره ای گیلیس 581 را به خوبی مورد مطالعه قرار داده اند و دریافته اند که چهار یا به احتمال زیاد پنج سیاره در مدار این ستاره کوتوله در حرکتند.

سیاره HD 69830 d سیاره ای هم اندازه نپتون در صورت فلکی "پاپیز" نیز توانسته امتیاز 0.60 را به دست آورد زیرا این سیاره در منطقه طلایی قابل سکونت قرار گرفته، منطقه ای که درجه حرارت سطحی سیاره به اندازه ای است که امکان وجود آب مایع در آن وجود داشته و حرارت سیاره برای ایجاد حیات نه چندان سرد و نه چندان داغ خواهد بود.

سیاره ای که در سامانه خورشیدی زمین با بیشترین امتیاز سیاره مریخ است که امتیاز 0.70 را به دست آورده و پس از آن سیاره عطارد با امتیاز 0.60 قرار گرفته است.

در میان سیاره ها و قمرهایی که با استفاده از شاخص شرایط سکونت و تشکیل حیات سنجیده شده اند قمر تایتان با امتیاز 0.64 بالاترین رتبه را به دست آورده و در پی آن سیاره مریخ با امتیاز 0.59 و قمر اروپای مشتری با امتیاز 0.47 قرار گرفته اند. به طور کلی سیاره های گیلیس 581 به عنوان برترین سیاره های فراخورشیدی انتخاب شده اند.

طی سالهای گذشته مطالعه بر روی سیاره های قابل سکونت در خارج از سامانه خورشیدی پیشرفت قابل توجهی داشته است. تلسکوپ کپلر ناسا که در سال 2009 به مدار پرتاب شد تا کنون بیش از هزار سیاره را برای بررسی احتمال وجود حیات رصد کرده است.

بر اساس گزارش بی بی سی، شاید روزی تلسکوپهای آینده قادر باشند نشانگرهای زیستی را در نور تابیده شده از سیاره های دورافتاده ردیابی کنند، نشانگرهایی که می توانند حضور ترکیباتی از قبیل کلروفیل را به اثبات برسانند.

 

ادامه مطلب...

گروهی از دانشمندان با استفاده از محاسبات ریاضی یکی از پرقدرت ترین ابررایانه های دنیا موفق شدند در خصوص دینامیک جریانهای گردابی عظیم ستاره های نوترونی توضیح دهند.ستارگان نوترونی باقیمانده ستارگانی هستند که چرخه زندگی خود را به پایان رسانده اند و متلاشی شده اند اما جرم آنها برای تبدیل شدن به سیاه چاله کافی نیست.

ادامه مطلب...

دانشمندان با بررسی مولکولهای موجود در تکه های شهاب سنگهایی که در سال 2000 در دریاچه ای در شمال کانادا فرود افتادند به نتایج جدیدی درباره نقش سیارکها و دنباله دارها در ایجاد منشاء حیات بر روی زمین دست یافتند. ادامه مطلب...

گروهی از دانشمندان آمریکایی با استفاده از یک شبیه سازی رایانه ای مدل جدیدی را ارائه کردند که می تواند در خصوص حرکت وارونه بعضی از سیارات فرامنظومه خورشیدی مشابه مشتری توصیح دهد. ادامه مطلب...

محققان فرانسوی به تازگی اعلام کرده اند سیاره سنگی گیلیس 581d می تواند از اتمسفری متراکم از دی اکسید کربن برخوردار باشد که در این صورت شرایط وجود آب مایع نیز در سطح سیاره وجود خواهد داشت. ادامه مطلب...

    کانون نجوم زاوش در یک نگاه

      باشگاه نجوم کانون علوم در فرهنگسرای بهمن از سال 1379 با تشکیل کلاسهای آموزشی در دوره های مقدماتی و متوسطه برای گروههای سِنّی مختلف شروع به کار نمود. فعالیت رشته نجوم از همان سال 1379 به دبیری آقای مهندس عتیقی شروع شد و از ابتدای نیمه دوم سال 1381 با فراخوانی دوباره اعضاء، باشگاه شکل گرفت و از اواخر سال 1381 با نام «باشگاه نجوم زاوُش» رسمیت بیشتری یافت، و بیش ازگذشته با جدیت تمام به برنامه های نجومی پرداخت. چنانچه تا کنون 23 نشست علمی در زمینه های مختلف علم نجوم برگزارکرده است.   از سال  1384هم باشگاه نجوم به دبیری بنده مرحله جدیدی را شروع کرده است. و اکنون یکی ازفعالترین باشگاههاست. اما در این بین با برگزیدن اهدافی  بر آنست که روح جستجوگری در افرادعلاقه مند به نجوم اغناء شود و مسیر زندگی عادی تنوع بیشتری یابد.  

    دبیر کانون نجوم زاوش

    علیرضا ولیاری

    فعالیت های کانون

    از جمله خدماتی که در کانون نجوم زاوش ارائه می گردد،می توان به جلسات هفتگی اشاره نمود که روز یکشنبه هر هفته برگزارمیگردد. و برگزاری نشستهای علمی رصد رویدادهای نجومی "کسوف،گذر سیارات..." اجرای شب های رصدی برگزارنمودن شامگاه های رصدی رصد هلالهای ماه های قمری بر روی برج نجومی و...   

    علیرضا  ولی یاری

    yon.ir/zavosh